Sắc màu 54
Hơi ấm dòng họ người Ba Na trong từng ngôi "Nhà làng"
Nếu nhà rông được ví như trái tim, là biểu tượng quyền lực và tâm linh của toàn thể dân làng, thì các "nhà làng" chính là những vệ tinh bao bọc xung quanh.
Mỗi dòng họ người Ba Na trong làng sẽ có một ngôi "nhà làng". Dù đi đâu, làm gì chỉ cần nhìn thấy mái "nhà làng" của dòng họ còn đứng vững, họ biết rằng cội nguồn của mình luôn được bảo vệ.
Kiến trúc độc đáo của nhà làng
Khi nhắc đến kiến trúc truyền thống các ngôi làng của người Ba Na, người ta thường nghĩ ngay đến nhà sàn, nhà rông kiêu hãnh với phần mái như những chiếc rìu đâm thẳng lên bầu trời.
Thế nhưng, tại các ngôi làng Kon Gộp, Kon Túc, Kon Gol, xã Đăk Rve, tỉnh Quảng Ngãi hiện còn gìn giữ được khá nhiều ngôi nhà làng truyền thống (hay còn gọi là nhà dòng họ), nằm lặng lẽ và mang dáng vẻ cổ kính theo năm tháng, bên cạnh bóng dáng uy nghi của nhà rông.
Già A Deo, làng Kon Túc, xã Đăk Rve chia sẻ: Nếu nhà rông được ví như trái tim, là biểu tượng quyền lực và tâm linh của toàn thể dân làng, thì các "nhà làng" chính là những vệ tinh bao bọc xung quanh. Mỗi dòng họ trong làng sẽ có một ngôi "nhà làng".
Các ngôi "nhà làng" đều được dựng hoàn toàn bằng gỗ tự nhiên, kiểu nhà sàn thấp, mái lợp ngói hoặc tôn. Vị trí nhà làng nằm đối diện với cửa chính và hướng về khoảng sân rộng lớn của nhà rông.
Sự sắp xếp này không hề ngẫu nhiên, mà mang triết lý nhân sinh sâu sắc của người Ba Na.
Những ngôi nhà làng đều hướng về trung tâm, biểu thị sự đồng lòng, tôn trọng luật tục và cộng đồng. Khoảng cách và vị trí tương đối đồng đều quanh sân nhà rông, thể hiện tinh thần bình đẳng giữa các dòng họ trong làng.
Già Đinh Thới, làng Kon Gộp, xã Đăk Rve cho biết: "Nhà làng" được lưu giữ từ thời cha ông và chúng tôi duy trì cho đến nay. Khác với nhà ở thông thường của từng hộ gia đình, "nhà làng" rất đơn sơ nhưng đủ sức chứa hơn 20 người trong dòng họ khi làng có sự kiện lớn.
“Nhà làng không thuộc sở hữu của riêng cá nhân nào, mà là tài sản chung của cả một dòng tộc. Đây là nơi lưu giữ những câu chuyện khai hoang, lập làng của cha ông. Bên trong thì chỉ có bếp lửa truyền thống và một góc để các đồ vật linh thiêng của người Ba Na”, già Đinh Thới chia sẻ thêm.
"Nhà làng" là nơi chứng kiến sự nối tiếp của các thế hệ, những đứa trẻ sinh ra được bồng bế đến ra mắt dòng họ, những người trẻ lớn lên dựng vợ gả chồng đều được dòng họ ghi nhớ dưới mái nhà này.
Ngày thường, những ngôi "nhà làng" đứng lặng lẽ, chứng kiến nhịp sống lao động bình dị của người dân. Nhưng trong tâm thức của mỗi người Ba Na, dù đi đâu, làm gì, chỉ cần nhìn thấy mái "nhà làng" của dòng họ mình còn đứng vững, họ biết rằng cội nguồn của mình luôn được bảo vệ.
Nơi gắn kết của nhiều thế hệ
"Nhà làng" không như không gian sinh hoạt hằng ngày của những ngôi nhà của gia đình. Chỉ khi làng có lễ hội lớn, nhà làng mới thực sự "thức giấc" và tràn ngập sức sống.
Lúc đó, các gia đình trong cùng một dòng họ sẽ tập trung về "nhà làng" của mình. Họ cùng nhau chuẩn bị lễ vật và món ăn truyền thống để tham gia vào lễ hội chung của làng.
Bà Y Brai, làng Kon Túc, xã Đăk Rve chia sẻ: Đối với người Ba Na nơi đây có 2 lễ lớn, đó là Lễ mừng lúa mới và Lễ Ét đông (tết ăn con dúi). Khi làng tổ chức 2 lễ hội này, thì các dòng họ trong làng đều tham gia, con cháu sẽ tập trung hết về "nhà làng". Đây chính là nơi tụ họp ấm cúng nhất của cả dòng họ để chúc tụng nhau.
Ý nghĩa lớn lao nhất của "nhà làng" chính là giá trị tinh thần và sự gắn kết, nơi các thế hệ ông bà, cha mẹ, con cháu ngồi lại bên nhau, xóa nhòa khoảng cách tuổi tác.
"Nhà làng" cũng là nơi hòa giải những mâu thuẫn nhỏ trong dòng họ trên tinh thần yêu thương, đùm bọc. Cũng là nơi người già kể cho lớp trẻ nghe về văn hóa truyền thống, dạy lớp trẻ biết cách đánh cồng chiêng, đan lát và nấu những món ăn truyền thống.
Ông A Méo, Trưởng thôn Kon Gộp, xã Đăk Rve cho biết: Thôn có 168 hộ, hiện còn lưu giữ gần 30 ngôi "nhà làng". Việc lưu giữ những ngôi nhà làng không chỉ là thành quả của công tác bảo tồn văn hóa, mà quan trọng hơn, đó là ý thức tự giác, là tình yêu máu thịt của người Ba Na đối với di sản của cha ông.
Có dịp đến với làng Kon Gộp, Kon Gol, Kon Túc, xã Đăk Rve, ngắm nhìn những ngôi "nhà làng" nằm nép mình bên ngôi nhà rông sừng sững, ta mới hiểu thế nào là vẻ đẹp của sự gắn kết, về tình yêu văn hóa của người Ba Na ở vùng đất Tây Nguyên hùng vĩ.
