Du lịch vùng cao
"Nài ngựa" vùng cao
Lễ hội đua ngựa ở Bắc Hà được xem là cuộc đua "độc nhất vô nhị" ở Việt Nam, bởi những nài ngựa tham gia cuộc thi hầu hết là nông dân; ngựa đua tham gia giải là những chú ngựa hàng ngày thồ hàng hoá khắp các nẻo đường của bản làng.
Là địa phương có trên 80% dân số là đồng bào DTTS, Bắc Hà (Lào Cai) lưu giữ nhiều nét văn hóa đặc sắc của đồng bào các dân tộc. Trong đó, Lễ hội Đua ngựa truyền thống Bắc Hà là Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia đã và đang được khai thác có hiệu quả để phát triển du lịch, nâng cao thu nhập cho người dân địa phương.
Lâu nay, với đồng bào vùng cao Bắc Hà, con ngựa không chỉ là vật nuôi đơn thuần mà mà đã trở thành một phần trong đời sống của bà con.
Vào mỗi dịp đầu năm mới, đồng bào nơi đây thường tổ chức nhiều hoạt động văn hóa, thể thao vui tươi như múa khèn, ném còn… nhưng hấp dẫn nhất vẫn là các cuộc đua ngựa của những “kỵ mã” nông dân.
Theo những bậc cao niên kể lại, thời gian trước ngày diễn ra cuộc thi đua, ngựa, ngoài được ăn cỏ tươi, thì những chú ngựa đua được ăn thêm cám, ngô hạt… để gia tăng sức khỏe.
Đến ngày đua, mọi người tập hợp tại điểm đã định. Khi phát súng lệnh (là loại súng kíp do chính người Mông chế ra) vừa vang lên, những chú ngựa phi như bay về phía trước. Người chiến thắng chỉ nhận được chén rượu và những lời khen ngợi nhưng cũng đủ làm họ hãnh diện và tự hào…
Bẵng đi một thời gian dài, do ảnh hưởng của tình hình kinh tế - xã hội, các giải đua ngựa đã không còn được tổ chức. Cho đến năm 2004, Lễ hội đua ngựa Bắc Hà đã được tổ chức với quy mô rộng với sự tham gia của các nài ngựa đến từ nhiều địa phương trong tỉnh Lào Cai và các tỉnh khác.
Từ năm 2007, Lễ hội đua ngựa Bắc Hà đã trở thành một hoạt động thường niên và là một sản phẩm du lịch riêng có của vùng đất Cao nguyên trắng. Quy mô của lễ hội cũng ngày càng được mở rộng, từ cấp huyện đến cấp tỉnh, rồi mở rộng đến các tỉnh khu vực tây Bắc.
“Chúng tôi rất vinh dự khi Lễ hội đua ngựa Bắc Hà được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cấp Quốc gia vào năm 2021. Điều đó khẳng định giá trị lịch sử và bản sắc độc đáo của lễ hội”, bà Phạm Thị Non, Phó Chủ tịch UBND xã Bắc Hà cho biết.
Qua gần 20 năm tổ chức giải đua ngựa truyền thống cho thấy, Lễ hội đua ngựa Bắc Hà ngày càng có sức hút mạnh mẽ với du khách gần xa.
Họ đến với lễ hội không phải để ngắm những bộ yên cương bằng da đắt tiền hay những tuấn mã thuần chủng cao to có nguồn gốc nhập ngoại mà đến để trải nghiệm, chứng kiến sự dũng cảm, tinh thần thượng võ của những thanh niên, nông dân vùng cao…
“Chúng tôi đã được đi nhiều nơi, cũng từng xem nhiều cuộc đua ngựa được tổ chức quy mô với những chú ngựa cao to, huấn luyện chuyên nghiệp và bài bản. Tuy nhiên, khi đến với Lễ hội đua ngựa Bắc Hà, tôi thật sự bị cuốn hút và khâm phục sự dũng cảm của những kỵ sỹ nông dân nơi đây”, chị Đỗ Ngọc Thúy, du khách đến từ Hà Nội chia sẻ.
Quả thật, Lễ hội đua ngựa ở Bắc Hà được xem là cuộc đua "độc nhất vô nhị" ở Việt Nam, bởi những nài ngựa tham gia cuộc thi hầu hết là những nông dân thực thụ đến từ các xã vùng cao; họ cưỡi trên những chú ngựa thồ không yên, không bàn đạp chân và không roi quất ngựa.
Ngựa đua tham gia giải là những chú ngựa hàng ngày thồ hàng hóa khắp các nẻo đường của bản làng, nay trở thành kỵ mã tung vó trên đường đua… Chính những nét độc đáo riêng có đó, đã và đang ngày càng thu hút du khách đến với Bắc Hà.
Theo Phó Chủ tịch UBND xã Bắc Hà Phạm Thị Non, cùng với việc tổ chức giải đua ngựa ngày càng quy mô hơn, mở rộng hơn thì địa phương cũng tổ chức nhiều hoạt động trải nghiệm mang đậm bản sắc vùng cao để phục vụ du khách như: Lễ hội Mận Tam hoa, không gian trình diễn văn hóa thổ cẩm của các dân tộc Mông, Dao, Phù Lá; "Một ngày làm nông dân cao nguyên"…
Qua thống kê của Phòng Văn hóa - xã hội Bắc Hà, với sự kiện “Festival mùa Hè Cao nguyên trắng Bắc Hà 2026”, diễn ra từ 23/5 đến 31/5, trong đó điểm nhấn là giải đua ngựa truyền thống, địa phương dự kiến sẽ đón trên 3 vạn khách du lịch, tổng doanh thu cũng được dự kiến khoảng 80 tỷ đồng.
Có thể thấy, việc khai thác có hiệu quả bản sắc văn hóa; đặc biệt là di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia lễ hội đua ngựa đã trở thành thương hiệu du lịch cho vùng đất Bắc Hà, đồng thời, Bắc Hà cũng đã hiện thực hóa mục tiêu “biến di sản thành tài sản”, góp phần nâng cao đời sống của người dân bản địa.
