Công tác Dân tộc
Nghịch lý giữa "thủ phủ rừng" và sinh kế dưới tán rừng ở Nghệ An: Giữ rừng để phát triển bền vững (Bài 3)
Trước yêu cầu phát triển kinh tế xanh, đòi hỏi ngành lâm nghiệp Nghệ An, mà bắt đầu từ người trồng rừng phải thay đổi tư duy từ “giữ rừng là trách nhiệm” sang “giữ rừng để phát triển bền vững”.
LTS: Sở hữu diện tích rừng lớn nhất cả nước, Nghệ An từng kỳ vọng xây dựng những vùng nguyên liệu quy mô lớn để phát triển công nghiệp chế biến gỗ và tạo sinh kế bền vững cho người dân miền núi. Nhưng, phía sau những con số hàng trăm nghìn ha được quy hoạch, là thực tế chuỗi liên kết lâm nghiệp chưa phát huy hiệu quả như mong đợi và không ít lực lượng trẻ phải tha phương mưu sinh.
Loạt bài "Nghịch lý giữa "thủ phủ rừng" và sinh kế dưới tán rừng ở Nghệ An" ghi nhận thực trạng, những bất cập trong quản lý và sử dụng tài nguyên rừng, đồng thời đi tìm lời giải cho mục tiêu phát triển ngành lâm nghiệp theo hướng xanh, hiện đại và bền vững.
Cơ hội phát triển kinh tế xanh
Nếu như trước đây, rừng trồng chủ yếu được khai thác để bán gỗ nguyên liệu hoặc dăm gỗ giá trị thấp, thì vài năm trở lại đây, xu hướng thị trường thế giới đang mở ra những cơ hội hoàn toàn khác cho ngành Lâm nghiệp.
Phát triển kinh tế xanh từ lâm nghiệp đang chiếm ưu thế bằng những năng lượng tái tạo. Tại các thị trường Nhật Bản, Hàn Quốc và châu Âu, viên nén gỗ trở thành một trong những mặt hàng xuất khẩu giàu tiềm năng.
Trong khi đó, các sản phẩm gỗ chế biến sâu, đồ nội thất, gỗ có chứng chỉ quản lý rừng bền vững FSC hay tín chỉ Carbon rừng, đang tạo ra giá trị gia tăng cao hơn nhiều lần so với xuất khẩu nguyên liệu thô.
Đất lâm nghiệp ở Nghệ An chiếm 71,5% tổng diện tích tự nhiên, là địa phương có diện tích đất lâm nghiệp lớn nhất khu vực Bắc Trung Bộ. Tỷ lệ che phủ rừng trong nhiều năm duy trì ổn định trên 58%.
Đây chính là dư địa phát triển rất lớn đối với Nghệ An - địa phương sở hữu hơn 1,179 triệu ha rừng và đất lâm nghiệp, lớn nhất cả nước.
Không chỉ có lợi thế về diện tích rừng, Nghệ An cũng đang hình thành hệ thống doanh nghiệp chế biến gỗ quy mô lớn.
Nhiều nhà máy MDF, viên nén gỗ, than sinh học và chế biến lâm sản đã được đầu tư, từng bước tạo nền tảng cho chuỗi giá trị lâm nghiệp hiện đại. Trong số các doanh nghiệp tham gia phát triển vùng nguyên liệu, một số đơn vị đã bước đầu tạo được dấu ấn.
Công ty Cổ phần Lâm nghiệp Tháng Năm đầu tư nhà máy sản xuất ván sợi MDF công suất 130.000 m³/năm và ván ghép thanh công suất 12.000 m³/năm.
Công ty Cổ phần Đầu tư và Xây dựng Thành Phát tham gia bao tiêu sản phẩm gỗ rừng trồng cho người dân và đầu tư nhà máy chế biến nhiên liệu sinh học.
Công ty TNHH Biomass Fuel cùng Công ty Cổ phần BVN Thanh Chương, đã hỗ trợ người dân xây dựng các vùng rừng đạt chứng chỉ FSC với quy mô hàng chục nghìn ha.
Đối với việc phát triển gỗ và lâm sản ngoài gỗ, thì nguyên liệu, công nghệ và lao động của Nghệ An không thiếu, nhưng lại thiếu Logistics. Mà thiếu Logistics thì thiếu tất cả.
Ông Nguyễn Tiến Lâm - Chủ tịch Hiệp hội Gỗ và Lâm sản ngoài gỗ tỉnh Nghệ An
Theo ông Nguyễn Danh Hùng - Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Nghệ An, giá trị sản xuất lâm nghiệp giai đoạn 2021 - 2025, tăng bình quân 7,66% mỗi năm; kim ngạch xuất khẩu gỗ và lâm sản ngoài gỗ đạt khoảng 227 triệu USD/năm.
Ông Nguyễn Tiến Lâm - Chủ tịch Hiệp hội Gỗ và Lâm sản ngoài gỗ tỉnh Nghệ An, chia sẻ thêm: Thế mạnh của Nghệ An là gỗ dăm, viên gỗ nén. Hiện giá trị xuất khẩu gỗ dăm khoảng 50 - 60%, viên nén khoảng 20%, còn lại là sản phẩm khác.
Những con số này cho thấy, ngành Gỗ Nghệ An đang có nền tảng tăng trưởng tích cực.
Nhưng để trở thành trung tâm công nghiệp gỗ của khu vực, tỉnh không thể tiếp tục dựa vào lợi thế diện tích rừng đơn thuần. Điều quan trọng, là phải nâng giá trị trên mỗi ha rừng.
Người dân phải là trung tâm
Ba bài toán đặt ra với ngành lâm nghiệp Nghệ An cần phải giải quyết hiện nay là, chất lượng rừng trồng thấp, liên kết sản xuất còn lỏng lẻo và giá trị gia tăng chưa tương xứng với tiềm năng.
Dù diện tích rừng lớn, nhưng chủ yếu vẫn là rừng gỗ nhỏ, chu kỳ khai thác ngắn nên giá trị kinh tế không cao. Diện tích rừng được cấp chứng chỉ quản lý bền vững mới đạt khoảng 16,6% tổng diện tích rừng trồng.
Rừng tự nhiên nghèo và nghèo kiệt chiếm tới 43,05% diện tích rừng tự nhiên. Tiến độ triển khai Khu lâm nghiệp ứng dụng công nghệ cao vùng Bắc Trung Bộ còn chậm. Nhiều vùng nguyên liệu được quy hoạch cho doanh nghiệp nhưng chưa hình thành chuỗi liên kết thực chất với người dân.
Đây cũng chính là nguyên nhân khiến nhiều lao động miền núi vẫn phải rời quê tìm kế sinh nhai. Bởi khi người dân chỉ bán gỗ nguyên liệu thô, không được tham gia vào chuỗi chế biến, không có hợp đồng tiêu thụ ổn định, thì giá trị từ rừng rất khó tạo ra thu nhập bền vững.
Giá trị sản xuất lâm nghiệp tăng trưởng bình quân 7,66%/năm giai đoạn 2021 - 2025, kim ngạch xuất khẩu gỗ và lâm sản ngoài gỗ đạt khoảng 227,47 triệu USD/năm.
Trước thực tế này, Nghị quyết số 05-NQ/TU của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Nghệ An về phát triển lâm nghiệp bền vững giai đoạn 2026 - 2030 và những năm tiếp theo, được đánh giá là bước chuyển quan trọng về tư duy.
Phó Giám đốc sở Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Danh Hùng nói thêm: Nghị quyết đặt người dân và chủ rừng vào vị trí trung tâm. Chuyển từ tư duy “giữ rừng là trách nhiệm” sang “giữ rừng để phát triển bền vững”; bảo đảm lợi ích hài hòa giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người dân, nhất là hộ trồng rừng quy mô nhỏ, đồng bào DTTS thông qua phát triển kinh tế rừng, lâm sản ngoài gỗ, dược liệu, nông lâm kết hợp và các mô hình sinh kế gắn với rừng.
Hiện Nghệ An đã định hướng phát triển mạnh rừng gỗ lớn; mở rộng diện tích rừng đạt chứng chỉ FSC; hình thành các vùng nguyên liệu tập trung, phát triển công nghiệp chế biến sâu và thu hút doanh nghiệp đầu tư công nghệ hiện đại.
Cùng với đó tư duy phát triển lâm nghiệp trong giai đoạn mới không dừng ở mục tiêu “trồng rừng để bán gỗ”. Rừng phải trở thành nguồn sinh kế tổng hợp, tạo thu nhập từ nhiều giá trị khác nhau như dược liệu, du lịch sinh thái, lâm sản ngoài gỗ, dịch vụ môi trường và tín chỉ Carbon.
Mặc dù từ câu chuyện thực tế ở Khe Nóng, xã Châu Khê, anh La Văn Đức vẫn ngày ngày đi bóc vỏ keo thuê để nuôi gia đình. Với anh Đức và rất nhiều hộ dân nơi đây, những khái niệm về kinh tế tuần hoàn, tín chỉ Carbon hay công nghiệp chế biến sâu hiện vẫn còn rất xa.
Nhưng nếu một ngày nào đó, người trồng rừng được tham gia vào chuỗi liên kết ổn định, được hưởng lợi nhiều hơn từ chính những cánh rừng quanh mình, thì đó chính là câu chuyện sinh kế. Và, đó cũng chính là thước đo thành công của chiến lược phát triển lâm nghiệp bền vững mà Nghệ An đang theo đuổi.
