Người giữ lửa
Người giữ tiếng sáo mũi giữa đại ngàn Tây Bắc
Nhân Ưu tú Đặng Thị Thanh ở xã Châu Quế, tỉnh Lào Cai là một trong số ít người còn lưu giữ và chế tác nhạc cụ sáo mũi độc đáo của người Xa Phó (thuộc dân tộc Phù Lá).
Duyên nợ với âm thanh sáo mũi
Nhớ lại cơ duyên với tiếng sáo cúc kẹ (sáo mũi) độc đáo của người Xa Phó, bà Đặng Thị Thanh kể rằng, năm 16 tuổi, trong một đêm trăng trông nương, lần đầu bà nghe cụ Bơ Thị Bà thổi sáo cúc kẹ.
Giữa không gian tĩnh lặng của núi rừng, tiếng sáo vang lên lúc tha thiết, lúc sâu lắng như kéo người nghe vào một câu chuyện cổ tích của đại ngàn. Từ khoảnh khắc ấy, bà đã bị mê hoặc bởi âm thanh cuốn hút đó và quyết tâm học bằng được.
Theo bà Thanh, người Xa Phó vẫn truyền tai nhau về huyền tích, nguồn gốc cây sáo cúc kẹ. Chuyện kể rằng, trong một đêm mưa, có có đôi trai gái trú mưa ở trong hang đá. Chàng tình cờ nghe thấy âm thanh phát ra từ ống nứa bị kiến khoét lỗ khi gió lùa qua.
Say mê thứ âm thanh ấy, chàng trai đã mang ống nứa về chế tác thành cây sáo đầu tiên. Tiếng sáo da diết ấy đã se duyên cho đôi trai gái. Từ đó, sáo cúc kẹ trở thành một phần hồn cốt văn hóa của người Xa Phó.
“Học sáo cúc kẹ khó lắm, phải rất kiên trì. Người thổi phải biết giữ hơi, nén hơi, điều chỉnh âm điệu và tiết tấu âm thanh mới có hồn”, bà Thanh chia sẻ.
Sáo cúc kẹ, tiếng Xa Phó gọi là “Na cù pí cúc kẹ” hoặc sáo mũi. Điều đặc biệt là cây sáo chỉ có duy nhất một lỗ và được thổi hoàn toàn bằng mũi. Người thổi phải điều tiết hơi từ bụng, giữ hơi dài và đều, đồng thời biết luyến láy theo giai điệu bài hát. Bởi kỹ thuật khó và độc đáo ấy mà đến nay, rất ít người có thể sử dụng thành thục loại nhạc cụ này.
Không chỉ thổi sáo thành thục, bà Thanh còn tự học cách chế tác sáo cúc kẹ. Bà cẩn thận chọn những cây nứa già trong rừng, tỉ mỉ đẽo gọt để tạo nên chiếc sáo với lớp màng mỏng đặc trưng bên trong thân nứa - yếu tố quyết định âm sắc. Mỗi cây sáo dài khoảng 50 - 60 cm nhưng đòi hỏi nhiều công sức mới tạo được âm thanh trong trẻo, réo rắt.
Ngày trước, kỹ thuật làm sáo cúc kẹ thường được giữ kín trong gia đình. Nhưng nay, bà Thanh sẵn sàng truyền dạy cho lớp trẻ với mong muốn giữ lại “báu vật” của dân tộc mình.
Người Xa Phó hiện có dân số rất ít, riêng tại xã Châu Quế chỉ còn khoảng 700 nhân khẩu. Vì vậy, việc giữ gìn tiếng sáo cúc kẹ không chỉ là bảo tồn một nhạc cụ dân gian, mà còn là gìn giữ linh hồn văn hóa của cả một tộc người.
.jpg)
Tâm huyết trao truyền di sản
Hơn 40 năm gắn bó với hoạt động văn hóa dân gian, bà Đặng Thị Thanh vẫn đều đặn mở lớp truyền dạy sáo cúc kẹ, kèn ma nhí, hát ru, múa mừng cơm mới và các làn điệu dân ca Xa Phó cho thanh, thiếu niên địa phương. Những lớp học thường được tổ chức vào buổi tối hoặc phối hợp với trường học để học sinh có thêm cơ hội tiếp cận văn hóa dân tộc mình.
“Bây giờ lớp trẻ thích nhiều thứ mới nên mình càng phải cố gắng truyền lại để các cháu hiểu và yêu văn hóa dân tộc hơn. Tôi chỉ sợ sau này không còn người tiếp nối thì những giá trị văn hóa của người Xa Phó sẽ dần mai một”, bà Thanh trăn trở.
Không chỉ truyền dạy nhạc cụ tại quê hương, bà còn tham gia nhiều hội diễn, ngày hội văn hóa ở Hà Nội, Sơn La, Lai Châu, Thái Nguyên… Những thanh âm réo rắt của sáo cúc kẹ, tiếng kèn ma nhí cùng các điệu múa truyền thống của người Xa Phó đã để lại nhiều ấn tượng với công chúng.
Năm 2004, bà Đặng Thị Thanh được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Dân gian. Năm 2017, bà tiếp tục được trao tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú vì những đóng góp trong việc gìn giữ và phát huy văn hóa dân tộc.
Không chỉ là nghệ nhân, bà Thanh còn là Người có uy tín trong cộng đồng. Bà tích cực vận động bà con chấp hành chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, xây dựng đời sống văn hóa và phát triển kinh tế gia đình. Nhiều năm liền, gia đình bà được công nhận là gia đình văn hóa tiêu biểu tại địa phương.
Mới đây, tại Hội nghị toàn quốc triển khai công tác văn hóa dân tộc năm 2026, Nghệ nhân Ưu tú Đặng Thị Thanh được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tặng Bằng khen vì có nhiều đóng góp tiêu biểu trong bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống tại địa phương.
.jpg)
