Thể thao - giải trí
Vì sao người Mường ở Phú Thọ vẫn duy trì tục thờ nỏ?
Một phong tục hàng trăm năm tuổi vẫn được gìn giữ ở làng Thu Ngạc, xã Tân Sơn (Phú Thọ) - Nơi cây nỏ trở thành biểu tượng của truyền thống, bản lĩnh và tinh thần thượng võ.
Gia tộc thờ nỏ, giữ tục "ăn Tết nỏ"
Nhắc đến làng nỏ Thu Ngạc, người dân trong vùng đều biết tên ông Hà Xuân Phong (khu 4) - người được xem là "tiên chỉ" của phong trào bắn nỏ nơi đây.
Ở tuổi 66, cánh tay không còn đủ khỏe để lên dây những cây nỏ cứng, nhưng kỹ thuật chế tác và bản lĩnh của một xạ thủ từng "bách phát bách trúng" vẫn còn nguyên. Chính ông là người góp phần khơi dậy phong trào bắn nỏ, đào tạo nhiều vận động viên giành huy chương từ cấp tỉnh đến quốc gia.
Ông Phong tự hào nói: "Nỏ Tân Sơn giờ đã thành thương hiệu. Tôi đi nhiều nơi nhưng hiếm nơi nào có phong trào bền bỉ và nhiều xạ thủ giỏi như Thu Ngạc. Đặc biệt, có lẽ chỉ nơi đây còn một dòng họ thờ nỏ như linh vật và duy trì tục ăn Tết nỏ từ đời này sang đời khác".
Dòng họ mà ông nhắc tới là họ Hoàng ở khu Mang Hạ ở xã Tân Sơn.
Anh Hoàng Đức Thuận, Chủ nhiệm CLB Bắn nỏ Thu Ngạc kể rằng, tục "ăn Tết nỏ" bắt nguồn từ một truyền thuyết của tổ tiên.
Ngày trước, cuộc sống người Mường gắn chặt với rừng. Có năm, phường săn của họ Hoàng mải miết truy đuổi thú rừng để kiếm thịt cho cả bản ăn Tết. Khi hạ được con lợn rừng lớn và trở về thì Tết Nguyên đán đã qua.
Để cảm tạ trời đất và cây nỏ đã giúp phường săn vượt qua hiểm nguy, vị trưởng họ quyết định mở một cái Tết mới vào ngày mùng 2 tháng Hai âm lịch. Từ đó, tục "ăn Tết nỏ" ra đời và được lưu truyền đến hôm nay.
Hiện, trong nhà trưởng họ Hoàng vẫn còn bàn thờ thần nỏ được đặt ở vị trí trang trọng. Với người trong họ, cây nỏ không chỉ là công cụ săn bắn mà còn là vật linh thiêng gắn với cội nguồn.
Đàn ông trong họ đều biết chế tác và sử dụng nỏ. Truyền thống ấy tiếp tục được thế hệ trẻ gìn giữ.
Trong căn nhà gỗ của anh Thuận, những cây nỏ treo kín các bức tường. Có cây đã ngả màu thời gian đặt cạnh bàn thờ tổ tiên, có cây được sử dụng mỗi ngày để luyện tập.
Con gái anh là Hoàng Triệu An, học sinh lớp 11 đã giành Huy chương Vàng môn bắn nỏ cấp tỉnh. Với gia đình anh Thuận, cây nỏ không chỉ là niềm tự hào mà còn là sợi dây kết nối giữa các thế hệ.
Giữ lửa môn thể thao truyền thống
Từ nhỏ đã mê tiếng bật dây nỏ, anh Hoàng Văn Nguyên, Phó Chủ nhiệm CLB Bắn nỏ Thu Ngạc từng gây ấn tượng với giới bắn nỏ khi đạt 99/100 điểm sau 10 mũi tên - thành tích hiếm người đạt được.
Để gìn giữ môn thể thao truyền thống, năm 2007, CLB Bắn nỏ Thu Ngạc được thành lập với 21 thành viên. Người lớn tuổi nhất hiện nay là cụ Hà Chính Nguột, 76 tuổi.
Không có nguồn kinh phí hỗ trợ thường xuyên, các thành viên tự đóng góp để duy trì hoạt động. Mỗi tháng, họ lại gặp nhau trên bãi tập, dựng bia, cùng trao đổi kỹ thuật lấy đường ngắm, chỉnh thân nỏ, bật lẫy và xử lý từng mũi bắn.
Những buổi giao lưu với các CLB trong vùng không chỉ là dịp tranh tài mà còn là cơ hội để những người yêu môn bắn nỏ chia sẻ kinh nghiệm, gắn kết cộng đồng và lan tỏa tinh thần thượng võ.
Điều đặc biệt là hầu hết cây nỏ đều được chính các xạ thủ tự tay chế tác.
Chỉ từ thân gỗ chắc, cánh luồng già, dây bện bằng sợi gai và những mũi tên vót từ cây bương, người thợ đã tạo nên cây nỏ đạt yêu cầu về độ cân bằng, độ căng và độ chính xác.
Nếu nỏ săn trước đây ưu tiên lực bắn mạnh thì nỏ thi đấu ngày nay lại đòi hỏi sự chuẩn xác gần như tuyệt đối. Mỗi xạ thủ đều có những bí quyết riêng trong cách chọn gỗ, uốn cánh, cân chỉnh dây để cây nỏ phù hợp với thể trạng và phong cách bắn của mình.
Chị Hà Thị Giới, thành viên CLB Bắn nỏ Thu Ngạc cho biết, khi tập trung cao độ, người bắn có thể cảm nhận được mũi tên trúng đích ngay từ khoảnh khắc dây nỏ rung lên.
"Với tôi, bắn nỏ không chỉ để giải trí mà còn giúp rèn sự bình tĩnh, khả năng tập trung và kiểm soát cảm xúc", chị nói.
Trong đời sống hôm nay, cây nỏ đã vượt ra khỏi vai trò của một vũ khí săn bắn để trở thành biểu tượng văn hóa của người Mường Thu Ngạc. Không chỉ được gìn giữ trong mỗi gia đình, cây nỏ còn hiện diện trong các giải đấu, lễ hội và sinh hoạt cộng đồng, góp phần bảo tồn một môn thể thao dân tộc giàu bản sắc.
Giữ cây nỏ cũng là cách người Mường gìn giữ ký ức về cha ông, nuôi dưỡng tinh thần thượng võ và tiếp nối những giá trị văn hóa đã bền bỉ tồn tại qua nhiều thế hệ.
