Sắc màu 54
Giải mã ý nghĩa ẩn sau từng hoa văn thổ cẩm của người Xtiêng
Không chỉ là trang phục hay vật dụng trong đời sống, mỗi tấm thổ cẩm của người Xtiêng còn chứa đựng câu chuyện về nguồn cội, tập quán và tri thức bản địa...
Mỗi tấm thổ cẩm là một "kho tư liệu" văn hóa
Một tấm thổ cẩm của người Xtiêng không thể hoàn thành chỉ trong một vài ngày. Đó là kết quả của hàng chục công đoạn, từ trồng bông, se sợi, nhuộm màu bằng lá, rễ, vỏ cây rừng đến dệt trên khung cửi thủ công. Mỗi đường dệt đều đòi hỏi sự kiên nhẫn, đôi tay khéo léo và trí nhớ để sáng tạo ra hàng chục mô típ hoa văn truyền thống.
Theo bà Thị Bình, một nghệ nhân có nhiều năm gắn bó với nghề dệt thổ cẩm ở xã Bù Gia Mập (TP. Đồng Nai), phụ nữ Xtiêng được học dệt từ khi còn nhỏ. Những bài học đầu tiên không chỉ là cách đưa thoi hay mắc sợi, mà còn là cách lưu giữ những câu chuyện của cộng đồng qua từng hoa văn.
Thổ cẩm Xtiêng có nhiều sản phẩm như váy, khố, áo, khăn, túi xách, chăn, mền... Hoa văn mô phỏng bông lúa, hạt gạo, con người, núi rừng, muông thú, phản ánh đời sống lao động và thế giới quan của đồng bào. Đặc biệt, niêng tâk (tấm mền đắp) được xem là vật gia truyền quý, gắn với hôn nhân và vòng đời của người phụ nữ Xtiêng.
Không gian dệt thổ cẩm hiện diện trong mỗi gia đình, bon sóc và các lễ hội truyền thống. Ngay cả nguyên liệu nhuộm màu cũng được lấy từ thiên nhiên, cho thấy mối gắn kết bền chặt giữa con người với rừng.
Để thổ cẩm không chỉ sống trong ký ức
Sự thay đổi của đời sống hôm nay khiến nghề dệt thổ cẩm đứng trước nhiều thách thức. Sản phẩm công nghiệp ngày càng phổ biến, trong khi nhiều người trẻ rời quê đi làm ăn, ít có điều kiện học nghề.
Dẫu vậy, ở Bù Gia Mập vẫn còn những nghệ nhân kiên trì giữ gìn khung cửi. Với họ, dệt thổ cẩm không đơn thuần là tạo ra một sản phẩm, mà là giữ lại một phần bản sắc của dân tộc mình.
Theo ông Đỗ Trường Giang - Phó Giám đốc Trung tâm Tuyên truyền, Du lịch và Cứu hộ, bảo tồn Vườn Quốc gia Bù Gia Mập, nghề dệt thổ cẩm Xtiêng có nhiều tiềm năng phát triển cùng du lịch sinh thái và du lịch cộng đồng.
Các hoạt động trải nghiệm như nhuộm sợi, dệt vải hay tìm hiểu ý nghĩa hoa văn sẽ giúp du khách hiểu sâu hơn về văn hóa Xtiêng, đồng thời tạo thêm sinh kế cho người dân địa phương.
Để nghề dệt tiếp tục được trao truyền, điều cần giữ không chỉ là những khung cửi, mà còn là lớp nghệ nhân, những người đang nắm giữ tri thức, kỹ thuật và câu chuyện phía sau từng tấm thổ cẩm.
