Sắc màu 54
Đám tang người Mông và tiếng khèn tiễn đưa linh hồn về tổ tiên
Trong đám tang của người Mông, khi thầy trống, thầy khèn múa, thì người thân và người đến dự đám tang cũng nhảy múa theo. Người Mông quan niệm rằng, nếu không có tiếng khèn thì linh hồn người chết sẽ không thể về với tổ tiên.
Sự tích tiếng khèn của người Mông
Theo Ts. Trần Hữu Sơn - Viện trưởng Viện Nghiên cứu ứng dụng văn hóa và Du lịch, trong cộng đồng người Mông, cùng với thầy cúng, thợ rèn, người làm khèn - thầy khèn luôn được đồng bào kính trọng. Điều đó khẳng định vị trí của cây khèn trong đời sống người Mông, đồng thời tạo nên sức sống bền bỉ vượt thời gian của nhạc cụ độc đáo này.
Tiếng khèn đã trở thành phương thức để người Mông chuyển tải, bày tỏ những tâm tư, nguyện vọng từ xưa đến nay.
Trong truyền thuyết truyền miệng của người Mông, nguồn gốc cây khèn được kể về một gia đình có 6 người con, ai cũng hát hay, thổi sáo giỏi. Tiếng sáo của 6 anh em rời rạc khi thổi riêng lẻ, nhưng khi cùng thổi lại hòa quyện như tiếng gió rừng, véo von như chim hót, rì rào như suối chảy và ào ạt như thác đổ.
Khi họ lập gia đình, những lúc không đủ cả 6 người, tiếng sáo trở nên rời rạc, lạc điệu. Họ bàn nhau chế tác một nhạc cụ kết hợp nhiều ống sáo.
Người anh cả nghĩ ra bầu khèn, anh thứ hai làm ống thổi dài, bốn người còn lại tạo nên các ống tiếp theo. Tất cả gồm 6 ống, tượng trưng cho 6 anh em. Lạ thay, khi hoàn thiện, nhạc cụ này phát ra nhiều tầng âm thanh có sức quyến rũ kỳ lạ. Đó chính là cây khèn Mông ngày nay.
Truyền thuyết này phản ánh giá trị cốt lõi của chủ thể văn hóa về lòng hiếu thảo, tình cảm gia đình và sự kết nối cộng đồng. Đồng thời, nó cũng lý giải chức năng ban đầu của khèn với tư cách là nhạc khí thiêng bên cạnh chức năng giải trí.
Với tiếng khèn vui, người Mông mời bạn đi chơi Xuân, xuống chợ, chúc nhau điều may mắn. Còn khi buồn, tiếng khèn chậm và trầm thường vang lên trong đám tang để chia buồn và tiễn đưa người mất sang thế giới bên kia.
Thiếu khèn, linh hồn người chết sẽ không thể về với tổ tiên
Khèn Mông giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong tín ngưỡng người Mông, thể hiện rõ trong các nghi lễ tang ma.
Khi trong làng có người qua đời, chủ nhà thường mời các thầy khèn có uy tín, hiểu biết sâu đến giúp. Mỗi đám tang có thể mời hai hoặc bốn thầy khèn. Các nghệ nhân thổi khèn đóng vai trò như thầy cúng, và mọi nghi lễ đều được thực hiện thông qua tiếng khèn.
Tùy thời gian diễn ra tang lễ, các nghệ nhân thổi những bài khèn khác nhau. Họ có thể thổi theo giờ nghỉ (giờ ăn trưa và tối), liên tục từ 2 đến 4 ngày. Một bài khèn kéo dài khoảng 15 - 30 phút. Khi nghỉ hoặc có người đến viếng, họ lại thổi bài khác phù hợp hoàn cảnh.
Đám tang của người Mông không mang sắc thái buồn bã, thê lương. Khi thầy trống, thầy khèn múa thì người thân và người đến dự cũng nhảy múa theo, bởi người Mông quan niệm rằng, nếu không có tiếng khèn thì linh hồn người chết sẽ không về với tổ tiên.
Các động tác múa trong tang lễ là đi khom, xoay vòng quanh quan tài, vừa thổi khèn vừa di chuyển. Thầy dùng khèn để lạy người chết. Sau khoảng 20 phút thổi, gia đình lại rót rượu mời thầy. Có thể nhờ chút men rượu mà tiếng khèn càng thêm da diết.
Khèn đón - đưa linh hồn trong ngày cuối cùng của người mất
Đám giỗ của người Mông diễn ra sau tang lễ 13 ngày và không thể thiếu thầy khèn, vì thầy khèn là người chủ trì nghi lễ. Trong ngày giỗ, gia đình chuẩn bị mâm lễ để cúng linh vị người đã mất. Mở đầu nghi lễ, thầy khèn thổi khèn đi vòng trong nhà rồi ra ngoài ngõ. Người thân bưng mâm lễ đi sau thầy khèn rồi đặt trước ngõ.
Thầy vừa thổi khèn vừa di chuyển với động tác cơ bản là khom lưng, rồi quỳ thổi trước mâm lễ. Việc đưa linh vị ra ngoài ngõ mang ý nghĩa mời linh hồn người mất về dự giỗ. Khi thổi xong bài khèn cũng là lúc nghi thức mời linh hồn hoàn tất.
Thầy khèn tiếp tục thổi, gia đình đưa mâm lễ trở lại trong nhà để đón linh hồn người mất. Lúc này, người thân, họ hàng tập trung bên mâm lễ khóc thương.
Thầy khèn quỳ thổi khèn thể hiện nỗi đau xót, tiếc thương của gia đình. Sau khi kết thúc đám giỗ, coi như linh hồn người mất đã về thế giới bên kia và họ ít khi nhắc lại, bởi người Mông không có tục thờ cúng tổ tiên.
Với những giá trị lịch sử, văn hóa và khoa học đặc sắc, nghệ thuật múa khèn của người Mông đã được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian năm 2015.
