Sắc màu 54
Sử thi Ba Na trước nguy cơ “ngủ quên” giữa đại ngàn Tây Nguyên
Đối với đồng bào Ba Na ở vùng đất phía Tây tỉnh Quảng Ngãi, sử thi không chỉ là những câu chuyện về các anh hùng huyền thoại, mà còn là nơi lưu giữ ký ức cộng đồng, lịch sử hình thành buôn làng, tri thức dân gian và những giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Thế nhưng, khi những nghệ nhân am hiểu sử thi ngày càng ít đi, không gian diễn xướng truyền thống dần thu hẹp, kho tàng văn hóa quý giá này đang đứng trước nguy cơ mai một.
Bảo tồn sử thi Ba Na không chỉ là giữ lại những câu chuyện cổ, mà còn là giữ gìn một phần căn cốt văn hóa của cộng đồng.
"Hồn cốt" bản làng trong từng câu chuyện sử thi
Năm 2001, khi Dự án “Điều tra, sưu tầm, bảo quản, biên dịch và xuất bản sử thi Tây Nguyên” được triển khai, kho tàng sử thi của đồng bào dân tộc thiểu số tại tỉnh Kon Tum (nay thuộc tỉnh Quảng Ngãi) dần được khám phá với quy mô và giá trị lớn.
Kết quả điều tra, sưu tầm khiến nhiều nhà nghiên cứu bất ngờ khi phát hiện, hàng trăm bộ sử thi vẫn được lưu giữ trong trí nhớ của các nghệ nhân dân gian tại nhiều buôn làng. Trong đó, cộng đồng Ba Na và Xơ Đăng sở hữu những kho tàng sử thi phong phú, đa dạng.
Ông A Jar (làng Plei Đôn, phường Kon Tum, tỉnh Quảng Ngãi), người từng tham gia phiên dịch sử thi cho dự án, cho biết trong kho tàng sử thi Ba Na, hình tượng trung tâm thường là chàng Dăm Giông - người anh hùng mang sức mạnh phi thường, đại diện cho khát vọng chinh phục thiên nhiên, chiến thắng cái ác và bảo vệ buôn làng.
Theo ông A Jar, qua lời kể của các nghệ nhân, Dăm Giông hiện lên với vóc dáng kỳ vĩ, lòng dũng cảm và tinh thần vì cộng đồng. Nhân vật này không chỉ tồn tại trong thế giới huyền thoại, mà còn tượng trưng cho những phẩm chất mà người Ba Na luôn đề cao.
Một số bộ sử thi Ba Na tiêu biểu có thể kể đến như: Giông Giơ, Anh em Glang Mam, Chàng Kơtam Gring Mah, Giông cứu nàng Rang Hu, Giông đánh quỷ Bung Lung, Giông Pơm Po...
Mỗi bộ sử thi có thể dài hàng trăm, thậm chí hàng nghìn trang nếu được ghi chép đầy đủ. Trước đây, các nghệ nhân thường kể sử thi liên tục trong nhiều đêm, trong không gian nhà rông - nơi cộng đồng quây quần bên ánh lửa và cùng sống trong thế giới của những câu chuyện huyền thoại.
“Ngày xưa, trong ánh lửa bập bùng giữa nhà rông, tiếng kể khi hào hùng, lúc sâu lắng vang vọng giữa núi rừng, đưa người nghe bước vào hành trình chinh phục thiên nhiên, những câu chuyện về tình yêu, tình làng nghĩa xóm. Có thể nói, sử thi chính là nơi lưu giữ hồn cốt của bản làng người Ba Na”, ông A Jar chia sẻ.
Không chỉ là những tác phẩm văn học dân gian, sử thi Ba Na còn là kho tri thức quý giá về đời sống cộng đồng. Trong từng câu chuyện chứa đựng kinh nghiệm sản xuất, cách ứng xử, luật tục, phong tục tập quán, tín ngưỡng và thế giới quan của người Ba Na.
Những “kho tàng sống” đang dần thưa vắng
Theo lời giới thiệu của ông A Jar, chúng tôi tìm về thôn Kon Klor, xã Đăk Rơ Wa, gặp Nghệ nhân ưu tú A Lưu - một trong số ít người còn biết hát kể sử thi Ba Na.
Ngôi nhà nhỏ của ông nằm nép mình dưới những tán cây xanh. Ở tuổi 84, mái tóc đã bạc trắng, đôi mắt không còn tinh anh như trước, nhưng mỗi khi nhắc đến sử thi, giọng kể của ông vẫn trở nên hào hứng.
Nghệ nhân A Lưu nhớ lại, ngày trước, mỗi lần có người kể sử thi, cả làng lại tập trung về nhà rông. Người già ngồi bên bếp lửa, thanh niên, trai gái ngồi kín không gian sinh hoạt cộng đồng. Có những đêm kéo dài đến sáng, người nghe vẫn không muốn rời đi.
“Ngày nay cuộc sống thay đổi, người trẻ ít còn ngồi nghe kể sử thi như trước. Không gian để sử thi tồn tại cũng vì thế mà thu hẹp dần”, nghệ nhân A Lưu nói.
Bên khung cửa sổ, ông chậm rãi cất lên những câu hát mở đầu trong sử thi Giông Pơm Po - câu chuyện về người anh hùng Đăm Giông, một phần trong bộ sử thi liên hoàn kỳ vĩ của người Ba Na.
Giọng kể lúc trầm, lúc bổng khiến người nghe như được trở về với những đêm sinh hoạt cộng đồng bên nhà rông Tây Nguyên nhiều thập niên trước.
Nghệ nhân ưu tú A Lưu được nhiều người biết đến như một “kho tàng sống” của sử thi Ba Na, bởi ông từng thuộc lòng những bộ sử thi liên hoàn về Dăm Giông và Đăm Giơ.
Không để sử thi chỉ còn trong ký ức
Cùng với sự thay đổi của đời sống xã hội, không gian diễn xướng sử thi đang ngày càng bị thu hẹp. Những đêm kể sử thi bên nhà rông dần thưa vắng, trong khi nhiều nghệ nhân từng thuộc lòng hàng chục, thậm chí hàng trăm bộ sử thi đã lần lượt qua đời.
Sự ra đi của mỗi nghệ nhân không chỉ là mất mát của gia đình, buôn làng, mà còn là tổn thất đối với kho tàng văn hóa dân gian. Bởi cùng với họ là những bộ sử thi, cách kể chuyện, làn điệu và sắc thái diễn xướng độc đáo khó có thể phục dựng đầy đủ.
Hiện nay, sử thi Tây Nguyên đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, trong đó có sử thi của người Ba Na. Tuy nhiên, theo các nhà nghiên cứu, việc sưu tầm, biên dịch và lưu trữ mới chỉ là bước đầu. Điều quan trọng hơn là phải đưa sử thi trở lại với đời sống cộng đồng.
Ông A Jar cho rằng, cần tiếp tục mở các lớp truyền dạy hát kể sử thi cho thế hệ trẻ; tổ chức các hội thi, liên hoan kể sử thi; đưa nội dung sử thi vào trường học, các hoạt động văn hóa cộng đồng và gắn với phát triển du lịch.
“Giữ gìn sử thi hôm nay không chỉ là bảo tồn một loại hình nghệ thuật dân gian, mà còn là giữ lại tiếng nói của lịch sử, ký ức cộng đồng và những giá trị văn hóa đã tạo nên bản sắc của các dân tộc Tây Nguyên qua bao thế hệ”, ông A Jar nhấn mạnh.
