Sắc màu 54

Kỳ công nghề chỉnh chiêng

Suốt hàng chục năm qua, nghệ nhân A Sứp (dân tộc Gia Rai), ở làng Bar Gốc, xã Sa Thầy, vẫn âm thầm gắn bó với nghề chỉnh chiêng. Mỗi khi làng có bộ cồng chiêng bị lạc âm hoặc chuẩn bị tham gia hội thi, lễ hội truyền thống, ông đều được mời đến kiểm tra, chỉnh sửa.

Nghệ nhân A Sứp cho biết, điều quan trọng nhất của nghề chỉnh chiêng là khả năng thẩm âm.

“Muốn chỉnh chiêng phải dò từng âm, xem mặt chiêng mỏng hay dày rồi mới quyết định gõ vào vị trí nào. Muốn nâng cao âm thì gõ mặt trong theo từng vòng, còn muốn hạ âm thì gõ mặt ngoài”, nghệ nhân A Sứp chia sẻ.

Là con trai của một nghệ nhân chỉnh chiêng nổi tiếng trong vùng, anh A Pyưm (dân tộc Gia Rai), ở thôn Lung Leng, xã Sa Bình, đã có hơn 10 năm gắn bó với nghề. Nhiều bộ cồng chiêng quý của các thôn, làng khi bị lạc âm đều được anh tận tình chỉnh sửa.

Đồ nghề chỉnh chiêng của anh A Pyưm khá đơn giản, chỉ gồm chiếc búa nhỏ bằng sắt, một chiếc đe, dùi gỗ và vài dụng cụ cạo mặt chiêng. Thế nhưng, để đưa tiếng chiêng trở về đúng thanh âm lại đòi hỏi đôi tai tinh tường cùng nhiều năm tích lũy kinh nghiệm.

“Có khi chỉnh xong một chiếc chiêng, chúng tôi phải đánh thử cả bộ nhiều lần. Nghe âm thanh chưa chuẩn thì lại chỉnh tiếp, đến khi tiếng chiêng hòa quyện với nhau mới thôi”, anh A Pyưm chia sẻ.

Điều anh A Pyưm trân quý nhất không phải là công sức bỏ ra, mà là niềm vui khi tiếng chiêng lại ngân vang trong các lễ hội của thôn, làng. Đó cũng là cách mỗi nghệ nhân góp phần gìn giữ giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc mình.

Nghệ nhân chỉnh chiêng dần vắng bóng

Ở khu vực phía Tây tỉnh Quảng Ngãi hiện còn lưu giữ hơn 2.500 bộ cồng chiêng; hơn 500 làng đồng bào DTTS vẫn còn đội cồng chiêng và múa xoang.

Đối với đồng bào DTTS, cồng chiêng không chỉ là nhạc cụ mà còn là linh hồn của mỗi bản làng, gắn liền với các lễ hội, nghi lễ truyền thống và đời sống văn hóa cộng đồng.

Theo thời gian, nhiều bộ cồng chiêng bị lạc âm do sử dụng lâu năm hoặc ít được diễn tấu.

Tuy nhiên, dưới tác động của lối sống hiện đại, nhiều người am hiểu văn hóa cồng chiêng và biết chỉnh chiêng lần lượt qua đời. Vì vậy, số người biết chỉnh âm cồng chiêng ngày càng ít, nhiều làng không còn người đủ khả năng chỉnh chiêng.

Nghệ nhân A Sứp, làng Bar Gốc, xã Sa Thầy, tâm sự: "Hiện trong làng chỉ còn mình tôi biết chỉnh chiêng. Nếu có bạn trẻ thật sự đam mê, tôi sẵn sàng truyền lại tất cả những gì mình biết. Không còn người chỉnh chiêng thì những bộ chiêng hỏng sẽ bị bỏ đi. Điều đó cũng đồng nghĩa với việc một phần bản sắc văn hóa dân tộc sẽ dần mai một".

Ngành chức năng “tiếp sức”

Để giữ lại thanh âm nguyên bản của cồng chiêng, từ nguồn vốn Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi giai đoạn 2021-2025, thời gian qua, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Ngãi đã tổ chức 3 lớp truyền dạy kỹ thuật chỉnh âm cồng chiêng. Hơn 100 nghệ nhân ưu tú, nghệ nhân dân gian và người thực hành di sản văn hóa cồng chiêng của các dân tộc đã tham gia các lớp học.

Ông A Hưng, người dân thôn Kon Rờ Bàng, xã Ngọk Bay, cho biết: "Trước kia, tôi biết chỉnh chiêng nhờ cha ông truyền dạy. Sau khi tham gia lớp học, tôi hiểu rõ hơn từng kỹ thuật, phương pháp gõ và cách chỉnh âm cồng chiêng bài bản".

Theo ông A Druông, ở thôn Kon Vơng Kia, xã Măng Đen, sau khi tham gia lớp truyền dạy kỹ thuật chỉnh âm cồng chiêng, ông đã nắm vững các kỹ thuật. Hiện nay, các bộ cồng chiêng trong làng đều được ông chỉnh về đúng âm sắc nguyên bản. Ngoài ra, ông cũng sẵn sàng đến hỗ trợ chỉnh chiêng cho bà con ở các làng khác.

Giữa nhịp sống hiện đại, những nghệ nhân chỉnh chiêng vẫn âm thầm gìn giữ nghề bằng niềm đam mê và trách nhiệm với di sản cha ông. Nhờ họ, tiếng cồng chiêng tiếp tục ngân vang trong đời sống cộng đồng, góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa của đồng bào DTTS ở khu vực phía Tây tỉnh Quảng Ngãi.

Cồng chiêng, múa xoang níu chân du khách giữa đại ngàn Măng Đen

Để cồng chiêng "sống" trong đời sống hằng ngày

Ngọc Chí