Bản làng hôm nay
Sinh kế mới từ đồng muối Sa Huỳnh
Từng gắn với những mùa vụ bấp bênh và nỗi lo được mùa mất giá, hạt muối Sa Huỳnh nay đang được nâng tầm giá trị khi kết hợp với du lịch cộng đồng, mở ra hướng sinh kế mới cho diêm dân ven biển Quảng Ngãi.
Đi qua những “mùa muối đắng”
Sa Huỳnh, vùng đất ven biển phía Nam tỉnh Quảng Ngãi, từ lâu nổi tiếng với nghề làm muối truyền thống. Tên gọi Sa Huỳnh vốn bắt nguồn từ “Sa Hoàng”, nghĩa là cát vàng, bởi nơi đây có những dải cát ánh lên sắc vàng đặc trưng dưới nắng biển miền Trung.
Không chỉ là vùng đất giao thoa của các nền văn hóa Sa Huỳnh, Chăm Pa và Đại Việt, Sa Huỳnh còn lưu giữ một nghề truyền thống có lịch sử hàng trăm năm. Theo lời kể của các bậc cao niên, nghề muối được khai phá bởi một người họ Ngô từ phương Bắc vào lập nghiệp và ngày nay được người dân tôn kính như Tổ nghề.
Dưới thời Nguyễn, Sa Huỳnh giữ vai trò quan trọng trong việc canh phòng vùng biển. Đến giai đoạn 1884 - 1945, thực dân Pháp tổ chức sản xuất muối theo phương thức canh tác kiểu châu Âu, tạo nền tảng để nghề muối nơi đây phát triển liên tục cho đến hôm nay.
Thế nhưng, phía sau những cánh đồng trắng lóa là hành trình đầy nhọc nhằn của người diêm dân. Nhiều năm liền, điệp khúc “được mùa mất giá” khiến không ít hộ gia đình rơi vào cảnh thua lỗ, nợ nần.
Để đưa ruộng muối vào sản xuất, người dân phải cải tạo nền đất, nạo vét kênh dẫn nước, phơi bùn, nện chặt mặt ruộng trong suốt 1 đến 2 tháng.
Muốn sản xuất muối trắng, mỗi 1.000 m² ruộng phải đầu tư khoảng 60 triệu đồng để lót bạt, chưa kể chi phí bơm nước biển, thuê nhân công làm bờ bao, san nền và thu hoạch.
Hiện, làng muối Sa Huỳnh có khoảng 550 hộ, với hơn 2.000 nhân khẩu theo nghề. Trên diện tích gần 116 ha, mỗi năm nơi đây cung cấp cho thị trường khoảng 8.000 - 9.000 tấn muối.
Mùa sản xuất kéo dài từ tháng 2 đến tháng 8, cao điểm từ tháng 5 đến tháng 7, khi nắng gắt tạo nên những hạt muối đạt chất lượng cao.
Giữa cái nắng như đổ lửa, hình ảnh những người đội nón cào muối vẫn hiện lên quen thuộc. Mỗi hạt muối không chỉ kết tinh từ nước biển mà còn thấm đẫm mồ hôi và sự nhẫn nại của người lao động.
Thay đổi diện mạo đồng muối
Năm 2011, “Muối Sa Huỳnh” được cấp giấy chứng nhận chỉ dẫn địa lý. Đến năm 2024, nghề làm muối Sa Huỳnh được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Những danh hiệu này trở thành nền tảng để nâng cao giá trị hạt muối.
Vài năm gần đây, nhiều hộ dân mạnh dạn chuyển sang mô hình làm muối trên nền lót bạt hoặc nền bê tông. Cách làm mới giúp giảm tới 95% lượng tạp chất cát, tăng sản lượng và nâng giá trị sản phẩm thêm 20 - 30%.
Không chỉ cải thiện chất lượng, mô hình mới còn làm thay đổi diện mạo đồng muối. Những ô ruộng phản chiếu ánh nắng trên nền bạc lấp lánh tạo nên khung cảnh độc đáo, đã thu hút nhiều du khách đến tham quan, chụp ảnh, đưa đồng muối Sa Huỳnh không chỉ là nơi sản xuất, mà còn trở thành không gian văn hóa đặc sắc.
Từ đây, du khách có thể kết nối hành trình với biển Sa Huỳnh, làng du lịch cộng đồng Gò Cỏ, không gian văn hóa Sa Huỳnh, gành đá Hóc Mó, bãi biển Châu Me, hay làng gốm truyền thống.
Tỉnh Quảng Ngãi đã triển khai Dự án bảo tồn đồng muối Sa Huỳnh gắn với phát triển du lịch cộng đồng. Dự án tập trung nâng cao nhận thức bảo tồn làng nghề, bảo vệ môi trường, chăm sóc hệ sinh thái ngập mặn, xây dựng mô hình homestay, lắp đặt bản đồ du lịch và tạo các điểm Check-in phục vụ du khách.
Địa phương cũng hướng đến phát triển sản phẩm “hoa muối”, đăng ký đạt chuẩn OCOP nhằm nâng cao giá trị thương hiệu.
Mở lối cho du lịch cộng đồng phát triển
Một trong những người tâm huyết với hành trình nâng tầm muối Sa Huỳnh là chị Phạm Thị Hồng Thắm, đại diện Công ty TNHH MTV Muối Sahu. Chị đã tham gia thành lập Hợp tác xã Muối biển truyền thống và Du lịch cộng đồng Sa Huỳnh, kết hợp bảo tồn nghề muối với phát triển du lịch trải nghiệm.
“Hiện nay, nhu cầu trải nghiệm du lịch ngày càng gia tăng, đồng muối Sa Huỳnh đang đứng trước cơ hội chuyển mình. Không chỉ là nơi sản xuất, cánh đồng muối còn là không gian văn hóa độc đáo với những tập quán lao động, lễ hội và những câu chuyện lịch sử về nghề muối”, chị Thắm chia sẻ.
Du khách đến đây có thể trực tiếp cào muối, gánh muối, tìm hiểu quy trình sản xuất truyền thống, thưởng thức ẩm thực địa phương và khám phá hệ sinh thái ven biển.
Những trải nghiệm ấy giúp nhiều người hiểu hơn về cuộc sống của diêm dân và trân trọng giá trị của từng hạt muối.
Ông Nguyễn Viết Thanh - Chủ tịch UBND phường Sa Huỳnh cho biết, phát triển du lịch từ đồng muối được kỳ vọng sẽ góp phần bảo tồn làng nghề truyền thống, nâng cao chất lượng môi trường và khai thác hiệu quả tiềm năng du lịch trải nghiệm.
Từ một nghề từng đối mặt với nguy cơ mai một, hạt muối Sa Huỳnh hôm nay đang bước vào hành trình mới. Muối không còn chỉ là sản phẩm của nắng và biển, mà đã trở thành tài nguyên văn hóa, tài nguyên du lịch và là chiếc chìa khóa mở ra sinh kế bền vững cho người dân vùng biển Quảng Ngãi.
