Bản làng hôm nay
Những tấm "bản đồ" trong trí nhớ của người dẫn đường không chuyên
Những ký ức của cựu chiến binh trở thành manh mối quý giá, giúp Đội K51 thuộc Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Đắk Lắk tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ.
Lời hẹn bên dòng Krông Nô
Từng kề vai, sát cánh cùng liệt sĩ Y Chông Triêk, chiến sĩ đơn vị H10, mật danh trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, hai cựu chiến binh Y Nghe Pang Taih (SN 1955) và Y Biêng N’tơr (SN 1958), cùng trú tại buôn Rơ Cai, xã Krông Nô nhớ như in ngày đồng đội hy sinh.
Ngược dòng ký ức, hai cựu chiến binh dân tộc Mnông kể: Liệt sĩ Y Chông Triêk hy sinh trong trận truy quét tàn quân Fulro cuối năm 1975. Ông bị địch bắn cụt hai chân rồi ném thi thể xuống dòng Krông Nô. Những đồng đội còn sống đã lặng lẽ đưa thi thể ông lên bờ, chôn cất bên một gốc cây ven sông, với lời hẹn sẽ có ngày đưa đồng đội về đoàn viên gia đình.
Nửa thế kỷ trôi qua, dòng Krông Nô đã đổi dòng, bãi bồi thành nương rẫy, cánh rừng năm xưa nay đã thành khu dân cư. Dấu tích chiến trường gần như bị xóa nhòa, chỉ còn lời hẹn và ký ức đồng đội vẫn vẹn nguyên trong tâm trí người lính năm xưa.
“Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ” đã đánh thức ký ức ấy. Từ chỉ dẫn của hai cựu chiến binh, Đội K51 tổ chức khảo sát hiện trường. Sau nhiều giờ tìm kiếm, tổ công tác đã xác định được vị trí phần mộ liệt sĩ Y Chông Triêk.
“Khi địa phương phát động chiến dịch, tôi lập tức rủ ông Y Biêng cùng đi tìm lại vị trí. Chúng tôi quyết tâm phải chỉ đúng nơi đồng đội nằm lại. Hôm nay, chứng kiến Đội K51 tìm thấy anh ấy, chúng tôi rất mừng”, ông Y Nghe Pang Taih xúc động nói.
Theo lời kể của bà H’Vân Triêk, em gái liệt sĩ Y Chông Triêk, liệt sĩ nhập ngũ khi mới khoảng 16 - 17 tuổi. Đến cuối năm 1975, gia đình nhận giấy báo tử nhưng hoàn toàn không biết nơi anh nằm lại. Suốt hơn 50 năm qua, gia đình đã nhiều lần dò hỏi, lặn lội khắp nơi tìm kiếm nhưng đều không có kết quả.
“Chúng tôi biết ơn những người đồng đội năm xưa vẫn giữ trọn lời hứa, biết ơn Đội K51 cùng chính quyền địa phương đưa anh trở về”, bà H’Vân nghẹn ngào.
Ký ức 96 năm chưa từng phai
Một “bản đồ trong trí nhớ” khác cũng đã dẫn Đội K51 đến tìm thấy hai hài cốt liệt sĩ tại khu vực thôn Gia Trụ, xã Phước Tân, huyện Sơn Hòa, tỉnh Phú Yên (cũ).
Người giữ tấm bản đồ ấy là cụ Sô Hỗn, cựu giao liên 96 tuổi, dân tộc Chăm, trú tại thôn Phước Tân, xã Tây Sơn, tỉnh Đắk Lắk. Ở tuổi “xưa nay hiếm”, cụ vẫn nhớ rõ những năm tháng làm giao liên giữa chiến trường, nhớ từng con suối, triền núi, lối mòn dẫn vào Bệnh xá Trúc Bạch, nơi điều trị thương binh của lực lượng cách mạng trong những năm kháng chiến.
Theo lời kể của cụ, giai đoạn 1968 - 1969, Bệnh xá Trúc Bạch được đặt bên dòng suối Cà Lúi, thuộc khu vực thôn Gia Trụ, xã Phước Tân. Đây là nơi tiếp nhận, cứu chữa nhiều thương binh từ các chiến trường chuyển về.
“Tại nơi đây nhiều đồng chí bị thương quá nặng không qua khỏi dù các y, bác sĩ đã hết lòng cứu chữa. Trong điều kiện chiến tranh, các anh được an táng ngay trên sườn núi Hòn Ông, quanh khu vực bệnh xá”, cụ Sô Hỗn nghẹn ngào nhớ lại.
Chiến tranh đã đi qua hơn nửa thế kỷ, địa hình khu vực thay đổi nhiều do thời gian và tác động của thiên nhiên. Nhiều dấu tích không còn, nhưng với người cựu giao liên, vị trí những ngôi mộ năm xưa vẫn hằn trong ký ức.
Mỗi khi nhắc đến đồng đội, cụ lại xúc động, ánh mắt rưng rưng. Cụ luôn khắc khoải nếu không kịp chỉ lại nơi đồng đội mình nằm xuống thì việc tìm kiếm các liệt sĩ sẽ khó khăn hơn.
Từ nguồn thông tin quý giá của cụ Sô Hỗn, Đội K51 tổ chức khảo sát thực địa và phối hợp với chính quyền địa phương triển khai khai quật tại khu vực được chỉ dẫn. Hạnh phúc vỡ òa khi lực lượng quy tập phát hiện hai hài cốt liệt sĩ còn được bọc trong túi tử sĩ. Bên cạnh hài cốt còn lưu lại một số di vật.
Sau hơn 50 năm nằm lại giữa núi đồi, cuối cùng các anh cũng được đồng đội tìm thấy, đưa về đoàn viên.
Sự chỉ dẫn chính xác của các cựu chiến binh đã trở thành cơ sở quan trọng, giúp lực lượng quy tập xác định đúng vị trí chôn cất liệt sĩ. Đó không chỉ là những thông tin đơn thuần, mà còn là trách nhiệm, là tình đồng đội và lòng tri ân sâu sắc của những người còn sống đối với những người đã ngã xuống.
Tỉnh Đắk Lắk hiện có 34 nghĩa trang liệt sĩ với tổng số 15.222 mộ liệt sĩ, trong đó 9.304 mộ đủ thông tin, 1.784 mộ có một phần thông tin và 4.124 mộ chưa xác định được thông tin. Trên cơ sở rà soát, hiện còn 4.019 mộ cần lấy mẫu giám định ADN.
Theo báo cáo, đến ngày 9/7/2026, việc lấy mẫu đã được triển khai tại 5 nghĩa trang liệt sĩ, Ban Thường vụ Đảng ủy Quân sự tỉnh phấn đấu hoàn thành trước ngày 31/10/2026.
Trong công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ, từ tháng 11/2025 đến tháng 5/2026, Đội K51 đã tìm kiếm, quy tập được 27 hài cốt liệt sĩ tại Campuchia. Từ ngày 15/6 đến 9/7/2026, đơn vị tiếp tục khảo sát, xác minh, xử lý thông tin và phối hợp với các địa phương quy tập được 4 hài cốt liệt sĩ.
