Sắc màu 54
Phát huy giá trị nghệ thuật làm gốm có một không hai của người Chăm
UBND tỉnh Khánh Hòa vừa ban hành kế hoạch triển khai thực hiện Chương trình hành động quốc gia bảo vệ và phát huy giá trị Di sản văn hóa phi vật thể “Nghệ thuật làm gốm của người Chăm”.
Giữ gìn và phát huy giá trị di sản
Theo kế hoạch, trong năm 2026, tỉnh Khánh Hòa sẽ tổ chức cuộc thi thiết kế sản phẩm gốm, hội thảo khoa học về bảo tồn và phát huy giá trị nghệ thuật làm gốm của người Chăm. Đồng thời, tổ chức 2 lớp truyền dạy nghề gốm Chăm với khoảng 60 học viên từ cơ bản đến nâng cao; bồi dưỡng đội ngũ nghệ nhân truyền dạy và xây dựng lực lượng kế cận tại làng gốm Bàu Trúc.
Bên cạnh đó sẽ hoàn thiện công tác kiểm kê, tư liệu hóa và xây dựng cơ sở dữ liệu về nghệ thuật làm gốm của người Chăm; đẩy mạnh tuyên truyền, quảng bá thông qua xây dựng Website, xuất bản sách và phim tài liệu giới thiệu di sản…
Ngoài ra, tỉnh Khánh Hòa cũng chú trọng đến việc hoàn thiện quy hoạch vùng nguyên liệu, nhiên liệu và địa điểm nung gốm; củng cố nhà trưng bày làng nghề; tôn vinh, hỗ trợ nghệ nhân và cộng đồng thực hành di sản; nghiên cứu, đề xuất các chính sách hỗ trợ người làm gốm.
Các cơ quan chức năng của tỉnh nghiên cứu xây dựng và triển khai mô hình du lịch cộng đồng gắn với làng nghề gốm Bàu Trúc; phát huy giá trị di sản gắn với phát triển du lịch, tạo sinh kế và nâng cao thu nhập cho cộng đồng địa phương...
Phấn đấu đến năm 2030, hoàn thành 100% mục tiêu, nhiệm vụ của chương trình hành động quốc gia và Đề án quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị “Nghệ thuật làm gốm của người Chăm” trên địa bàn tỉnh Khánh Hòa.
Hoàn thiện cơ sở dữ liệu số, Website và hệ thống tư liệu về nghệ thuật làm gốm của người Chăm; đẩy mạnh ứng dụng chuyển đổi số trong công tác quản lý, bảo tồn và quảng bá di sản; hoàn thiện và đưa vào khai thác hiệu quả các thiết chế bảo tồn, trưng bày, giới thiệu di sản; bảo đảm vùng nguyên liệu, không gian thực hành và điều kiện phát triển bền vững của làng nghề; hình thành và duy trì ít nhất 1 sản phẩm du lịch cộng đồng đặc trưng gắn với làng gốm Bàu Trúc…
Nghệ thuật làm gốm có một không hai
Toàn bộ quy trình làm gốm của đồng bào Chăm toát lên một giá trị nghệ thuật đặc trưng. Người Chăm làm gốm bằng đôi bàn tay, không sử dụng bàn xoay, không khuôn mẫu nên mỗi sản phẩm đều làm độc bản.
Chính vì vậy, dù trải qua bao thăng trầm, nghề làm gốm truyền thống của người Chăm vẫn tồn tại với thời gian, vẫn giữ được hồn cốt tinh túy và vẻ đẹp hoang sơ của gốm cổ cách đây hàng trăm năm, tạo nên giá trị độc đáo và trường tồn của gốm Chăm.
Tại tỉnh Khánh Hòa, nghề làm gốm còn tồn tại chủ yếu ở làng Bàu Trúc. Đây được xem là một trong số rất ít những làng gốm cổ ở Đông Nam Á còn giữ lại cách sản xuất thô sơ từ ngàn xưa.
Gốm của người Chăm chủ yếu là đồ gia dụng, đồ dùng cúng lễ và đồ mỹ nghệ gồm chum (Jek), nồi (Gok), mâm (Cambak), bình (Bilaok)… Nghề làm gốm được xem là biểu hiện của sự sáng tạo cá nhân do người phụ nữ Chăm làm ra trên nền tảng tri thức được lưu truyền trong cộng đồng. Thay vì sử dụng bàn xoay, người phụ nữ Chăm di chuyển giật lùi quanh khối nguyên liệu để tạo hình sản phẩm.
Gốm không tráng men và được phơi khô, nung ở ngoài trời bằng củi và rơm trong 7 - 8 giờ ở khoảng 8.000 độ C. Nguyên liệu (đất sét, cát, nước, củi và rơm) được khai thác tại chỗ. Đất sét được tái sinh theo chu kỳ vài ba năm sau khi khai thác tại cánh đồng Hamu Tanu Halan, bên bờ sông Quao thuộc làng Bàu Trúc.
Tri thức và kỹ năng làm gốm được trao truyền cho các thế hệ trong gia đình thông qua thực hành. Việc làm nghề tạo cơ hội cho người phụ nữ Chăm giao lưu, tương tác trong lao động sản xuất, sinh hoạt xã hội, cũng như trong việc giáo dục nghề nghiệp cho con cái, nâng cao hơn nữa vai trò của họ trong xã hội.
Di sản Nghệ thuật làm gốm của người Chăm đã được UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp vào tháng 11/2022.
