Người giữ lửa

Đằng sau sức sống của làng nghề là những nghệ nhân, người thợ ngày ngày bền bỉ giữ lửa cho từng đường kim, mũi chỉ, trao truyền tinh hoa nghề truyền thống qua các thế hệ.

Để di sản không chỉ còn trong ký ức

Trong căn nhà nhỏ giữa làng nghề, nghệ nhân Chu Văn Động vẫn miệt mài bên khung thêu như công việc ông đã gắn bó suốt hơn 75 năm qua. Ở tuổi ngoài 80, người truyền nhân đời thứ 10 của gia đình vẫn đều đặn sáng tác, đồng thời truyền dạy nghề cho con cháu.

Cầm kim từ khi mới 5 - 6 tuổi, ông lớn lên cùng những bài học về sự tỉ mỉ, nhẫn nại và lòng yêu nghề của người thợ thêu. Theo nghệ nhân Chu Văn Động, để hoàn thành một sản phẩm thêu ren, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn công phu, từ chọn mẫu, châm kiểu, lựa vải, chọn chỉ, căng khung đến thực hiện các kỹ thuật thêu.

Điều làm nên giá trị của sản phẩm không chỉ nằm ở kỹ thuật mà còn ở sự sáng tạo, khả năng gửi gắm cảm xúc vào từng đường kim, mũi chỉ.

“Mỗi bức tranh đều được tạo nên từ sự sáng tạo và tâm huyết của người thợ. Chỉ khi gửi được cảm xúc vào từng đường kim, mũi chỉ thì tác phẩm mới thực sự có hồn”, nghệ nhân Chu Văn Động chia sẻ.

Ở tuổi 80, người nghệ nhân vẫn đều đặn ngồi bên khung thêu mỗi ngày. Hơn 75 năm gắn bó với nghề, ông là truyền nhân đời thứ 10 của gia đình, miệt mài sáng tạo những tác phẩm mới và kiên trì truyền dạy nghề cho con cháu.

Có những tác phẩm chỉ mất vài tuần để hoàn thiện, nhưng cũng có những bức tranh người nghệ nhân phải dành hàng tháng, thậm chí gần 2 năm để hoàn thành. Mỗi sản phẩm là kết tinh của sự kiên trì, khéo léo và tình yêu dành cho nghề truyền thống.

Tiêu biểu là tác phẩm “Cội xưa” dài 200 m, tái hiện không gian làng quê Việt Nam. Bức tranh được đánh giá có kỹ thuật tinh xảo và sức sáng tạo của các nghệ nhân Văn Lâm.

Hơn 75 năm gắn bó với nghề, nghệ nhân Chu Văn Động không chỉ sáng tạo những tác phẩm mới, mà còn dành nhiều thời gian truyền dạy nghề cho thế hệ sau, với mong muốn nghề thêu ren Văn Lâm tiếp tục được tiếp nối trong đời sống hiện đại.

Trao truyền để di sản tiếp tục sống

Theo nghệ nhân Chu Văn Động, giữ nghề không chỉ là tạo ra những sản phẩm đẹp mà quan trọng hơn là truyền được tình yêu nghề cho thế hệ trẻ.

Vì vậy, nhiều năm qua, bên cạnh việc sáng tác, ông kiên trì hướng dẫn con cháu từ những kỹ thuật thêu cơ bản đến các công đoạn phức tạp đòi hỏi kinh nghiệm, sự khéo léo và tính kiên nhẫn.

Chị Chu Thị Hồng Ninh, con gái nghệ nhân Chu Văn Động, cho biết dù công việc bận rộn, chị vẫn dạy các con học nghề từ nhỏ để tiếp nối truyền thống gia đình.

“Tôi mong các con hiểu giá trị của nghề truyền thống và tiếp tục gìn giữ nghề thêu ren Văn Lâm như ông bà, cha mẹ đã gìn giữ”, chị Ninh chia sẻ.

Điều ghi nhận về nghệ nhân Chu Văn Động là ông còn xây dựng không gian trải nghiệm nghề thêu ren ngay tại làng nghề.

Những năm qua, có rất nhiều du khách trong và ngoài nước tìm đến trải nghiệm các công đoạn thêu của các nghệ nhân và tự tay thử nghiệm những đường kim đầu tiên trên nền vải.

Theo nghệ nhân, việc kết hợp bảo tồn nghề truyền thống với phát triển du lịch trải nghiệm là hướng đi phù hợp để quảng bá giá trị của thêu ren Văn Lâm, đồng thời đưa sản phẩm thủ công địa phương đến gần hơn với thị trường.

Đưa nghề truyền thống vươn xa

Nếu nghệ nhân Chu Văn Động là người gìn giữ hồn cốt của nghề, thì ông Vũ Thành Luân, Chủ tịch làng nghề thêu Văn Lâm, là người nỗ lực tìm hướng đi mới để sản phẩm truyền thống vươn xa.

“Từ nhỏ, tôi đã được thừa hưởng niềm đam mê thêu thùa từ cha mẹ. Dù đi bộ đội hay làm nhiều nghề để mưu sinh, tôi vẫn luôn tự hào về nghề truyền thống của quê hương”, ông Luân chia sẻ.

Sau khi xuất ngũ năm 1992, ông trở về quê lập nghiệp. Năm 1999, cơ sở của gia đình nhận đơn hàng đầu tiên từ Nhật Bản, mở ra cơ hội đưa sản phẩm thêu Văn Lâm tiếp cận thị trường quốc tế.

Đến nay, xưởng thêu của ông tạo việc làm thường xuyên cho 5 lao động với mức thu nhập trên 9 triệu đồng/người/tháng. Ngoài ra, khoảng 30 lao động trong làng tranh thủ làm nghề lúc nông nhàn, với thu nhập bình quân khoảng 5 triệu đồng/người/tháng.

Bên cạnh tranh thêu nghệ thuật, làng nghề còn sản xuất nhiều sản phẩm như khăn trải bàn, rèm cửa, chăn ga gối, khăn tay, áo váy, túi xách... Một số sản phẩm kết hợp kỹ thuật thêu ren truyền thống với vải gai của đồng bào Mông, tạo nên nét đặc trưng riêng.

Nhiều bộ chăn ga gối thêu tay cao cấp có giá trị hơn 100 triệu đồng đã được xuất khẩu sang Mỹ, Nhật Bản, Anh, Tây Ban Nha, Italia và Hàn Quốc. Một số sản phẩm của làng nghề cũng đã đạt chứng nhận OCOP 4 sao.

Tuy nhiên, theo ông Vũ Thành Luân, khó khăn lớn nhất hiện nay là thiếu lớp thợ kế cận. Nghề thêu đòi hỏi sự kiên trì, thời gian rèn luyện lâu dài, trong khi nhiều người trẻ có xu hướng lựa chọn những công việc mang lại thu nhập nhanh hơn.

“Chúng tôi mong nghề không chỉ được bảo tồn như một di sản, mà còn tạo được thu nhập ổn định để người trẻ yên tâm gắn bó”, ông Luân bày tỏ.

Bằng tâm huyết của những người giữ nghề như nghệ nhân Chu Văn Động và ông Vũ Thành Luân, nghề thêu ren Văn Lâm đang tiếp tục được trao truyền, không chỉ như một giá trị văn hóa truyền thống mà còn là sinh kế, niềm tự hào của cộng đồng làng nghề trong thời kỳ mới.

Giữ nghề thêu để bảo tồn văn hóa truyền thống

“Giữ lửa” nghề thêu của người Dao Thanh Phán

Quỳnh Trâm