Bản làng hôm nay
Rừng “nuôi” người, người giữ rừng
Khi rừng trở thành "nguồn vốn xanh", bảo tồn thiên nhiên và phát triển sinh kế không còn là hai mục tiêu đối lập mà cùng tạo nên động lực phát triển bền vững cho bà con vùng cao ở Quảng Ninh.
Từ khai thác sang gìn giữ
Khoảng hai năm trước, người dân thôn Nam Kim, xã Ba Chẽ vẫn còn quen với việc trồng keo. Ít ai nghĩ rằng cây quế sẽ trở thành cây làm giàu mới của cả thôn. Nhưng khi những diện tích quế đầu tiên cho hiệu quả kinh tế rõ rệt, nhận thức của bà con cũng dần thay đổi.
Ông Triệu Quý Trình, Bí thư Chi bộ thôn Nam Kim cho biết, hiện hơn một nửa diện tích đất của thôn đã được chuyển sang trồng quế. Những vùng đất phù hợp đều được quy hoạch phát triển vùng nguyên liệu thay vì để trống hoặc tiếp tục trồng những loại cây giá trị thấp.
"Giá trị cây quế cao gấp hai, thậm chí gấp ba cây keo. Lá, cành, thân đều có thể chế biến. Khi có vùng nguyên liệu ổn định và nhà máy chế biến tinh dầu quế đi vào hoạt động, bà con càng yên tâm gắn bó lâu dài", ông Trình chia sẻ.
Câu chuyện ở Nam Kim phản ánh sự chuyển dịch đang diễn ra tại nhiều địa phương miền núi Quảng Ninh. Nếu trước đây rừng chủ yếu được nhìn nhận là nơi khai thác gỗ, lấy lâm sản hay phát nương làm rẫy thì nay, từ nguồn lực của Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi, nhiều địa phương đã lựa chọn hướng đi khác với phát triển sinh kế ngay dưới tán rừng.
Ba kích tím, trà hoa vàng, sa nhân tím, quế, mật ong rừng... ngày càng trở thành những sản phẩm mang lại giá trị kinh tế cao. Cùng với đó là các mô hình nuôi ong, phát triển lâm sản ngoài gỗ và kinh tế vườn rừng, giúp người dân có thêm nguồn thu mà không phải đánh đổi màu xanh của rừng.
Điều thay đổi lớn nhất không nằm ở loại cây được trồng, mà ở cách người dân nhìn về rừng. Rừng không còn là tài nguyên để lấy đi, mà trở thành tài sản cần gìn giữ.
Bởi cây dược liệu chỉ phát triển tốt dưới tán rừng; ong chỉ cho mật ngon khi còn những cánh rừng nguyên sinh với nguồn hoa phong phú. Giá trị của rừng vì thế không còn nằm ở những thân gỗ bị đốn hạ, mà ở chính hệ sinh thái được bảo tồn.
Sinh kế gắn với rừng đã tạo ra những thay đổi rõ nét trong công tác bảo vệ tài nguyên. Khi thu nhập của người dân phụ thuộc trực tiếp vào chất lượng của rừng, họ cũng trở thành những người bảo vệ rừng tích cực nhất.
Nhiều tổ bảo vệ rừng cộng đồng hoạt động hiệu quả hơn; người dân chủ động phát hiện sớm nguy cơ cháy rừng, ngăn chặn khai thác trái phép và vận động nhau không xâm hại rừng tự nhiên.
Đội ngũ Người có uy tín cũng phát huy vai trò tuyên truyền, thay đổi tập quán sản xuất, hướng bà con đến phương thức phát triển bền vững.
Nguồn lực của Chương trình mục tiêu quốc gia không chỉ dừng ở việc hỗ trợ cây giống hay vốn đầu tư mà còn mở ra cách tiếp cận mới trong sản xuất, từng bước hình thành chuỗi liên kết từ trồng, chế biến đến tiêu thụ.
Nhờ đó, nhiều sản phẩm như trà hoa vàng, ba kích tím, mật ong rừng... từng bước xây dựng thương hiệu, trở thành sản phẩm OCOP đặc trưng của Quảng Ninh.
Hiệu quả lớn nhất không chỉ được đo bằng số héc-ta cây trồng mới hay số mô hình được hỗ trợ, mà bằng sự chuyển biến trong tư duy của người dân. Từ chỗ là đối tượng thụ hưởng chính sách, họ đang trở thành chủ thể phát triển, biết khai thác hợp lý lợi thế tự nhiên để làm giàu trên chính quê hương mình.
Giữ rừng bằng du lịch
Nếu Nam Kim chọn phát triển kinh tế từ cây quế thì xã Kỳ Thượng lại mở thêm một hướng đi khác: biến rừng thành không gian trải nghiệm.
Nằm trong vùng lõi của Khu bảo tồn thiên nhiên Đồng Sơn - Kỳ Thượng, địa phương này sở hữu hệ sinh thái rừng nguyên sinh cùng nhiều giá trị văn hóa đặc sắc của đồng bào Dao Thanh Phán.
Tại Am Váp Farm, du khách không chỉ đi bộ giữa rừng trúc, khám phá những con suối hay ngắm những cây cổ thụ hàng trăm năm tuổi, mà còn được trải nghiệm nhịp sống của người dân địa phương.
Theo anh Lý Tài Ngân, Giám đốc Công ty CP Am Váp Farm, bảo vệ rừng luôn là nguyên tắc xuyên suốt trong quá trình phát triển du lịch. Doanh nghiệp thường xuyên phối hợp với thôn tuyên truyền nâng cao ý thức cộng đồng và đã hỗ trợ hàng nghìn cây giống để phủ xanh diện tích rừng.
Nhận thấy hiệu quả từ mô hình này, Kỳ Thượng đang xây dựng Đề án phát triển du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn sinh thái rừng, đồng thời khuyến khích người dân phát triển rừng gỗ lớn, trồng ba kích tím, trà hoa vàng và các loại lâm sản ngoài gỗ có giá trị.
Định hướng ấy mở ra cơ hội để rừng không chỉ tạo sinh kế mà còn trở thành sản phẩm du lịch đặc sắc của vùng cao Quảng Ninh.
Trong bối cảnh phát triển kinh tế xanh và thích ứng với biến đổi khí hậu đang trở thành xu thế tất yếu, những mô hình sinh kế dưới tán rừng ở Quảng Ninh cho thấy một cách tiếp cận bền vững hơn trong phát triển vùng đồng bào DTTS và miền núi.
