Người giữ lửa
Nghệ nhân 18 năm mở lớp dạy chữ Nôm Dao miễn phí
Nghệ nhân Ưu tú Bàn Văn Cường dành nhiều năm mở lớp miễn phí, truyền dạy chữ Nôm Dao, góp phần gìn giữ di sản văn hóa của người Dao tại xã Tây Yên Tử, tỉnh Bắc Ninh.
Chữ Nôm Dao - Kho tàng văn hóa của người Dao
Nhấp ngụm chè hoa vàng, Nghệ nhân Ưu tú Bàn Văn Cường chậm rãi kể về những ngày đầu học chữ Nôm Dao.
Thuở nhỏ, nhà nghèo, đông anh em nên ông không được đến trường. May mắn, thời ấy có các chiến sĩ bộ đội về địa phương làm cách mạng. Dù là người Kinh, nhưng các chiến sĩ đều biết nói tiếng Dao, viết chữ Nôm Dao thành thạo và tận tình dạy ông.
Biết chữ Nôm Dao, ông tự đọc những cuốn sách cổ được lưu giữ trong gia đình. Càng đọc, ông càng hiểu và tự hào về những giá trị văn hóa mà cha ông để lại.
Năm 2007, sau khi nghỉ hưu, ông dành phần lớn thời gian nghiên cứu văn hóa dân tộc Dao, đặc biệt là chữ Nôm Dao. Theo ông, chữ Dao được hình thành trên cơ sở mượn chữ Hán để ghi âm tiếng Dao. Năm 2012, chữ Nôm Dao được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Sách chữ Nôm Dao thường được viết trên giấy dó, vải hoặc gỗ, lưu giữ kho tàng tri thức về lịch sử hình thành, quá trình thiên di, kinh nghiệm sản xuất, ứng xử với thiên nhiên, phong tục, tập quán và đời sống tinh thần của người Dao. Những cuốn sách ấy được các gia đình lưu truyền qua nhiều thế hệ.
Tuy nhiên, số người biết đọc chữ Nôm Dao ngày càng ít. Theo Nghệ nhân Bàn Văn Cường, chữ tượng hình khó học, khó nhớ, lại ít được sử dụng trong đời sống hiện đại. Người Dao ngày nay chủ yếu sử dụng tiếng phổ thông trong học tập, công việc và giao tiếp. Trong khi đó, số người am hiểu chữ cổ để truyền dạy không nhiều, nhiều sách cổ cũng bị hư hỏng theo thời gian.
Trước nguy cơ chữ Nôm Dao mai một, năm 2008, ông quyết định mở lớp truyền dạy miễn phí. Ông lặn lội đến Quảng Ninh, Thái Nguyên, Tuyên Quang, Sơn La, Phú Thọ, Thanh Hóa... tìm thầy, tìm sách. Có chuyến đi kéo dài cả tháng, qua nhiều dốc núi, đường đèo. Trở về, ông tự sửa bàn ghế, vận động người dân học chữ và xin chính quyền địa phương hỗ trợ mở lớp.
Lớp học chữ Nôm Dao đầu tiên được tổ chức năm 2008 tại Nhà Văn hóa bản Thanh Chung, với hơn 30 học viên ở nhiều lứa tuổi. Lớp học diễn ra vào buổi tối. Đường miền núi đi lại khó khăn, nhưng những người đã đăng ký học hiếm khi bỏ buổi.
“Có hôm trời rét quá, người dạy, người học tìm củi đốt lửa, ngồi quây quần trước tấm bảng gỗ”, Nghệ nhân Bàn Văn Cường nhớ lại.
Có lần cả lớp cùng học chữ “人” (nhân, người), tiếng Dao đọc là “dìn”. Hai nét chữ đơn giản nhưng theo ông lại chứa đựng bài học sâu sắc về cách làm người: Trong cuộc sống, con người cần kết nối, nương tựa và hỗ trợ lẫn nhau.
Truyền dạy chữ Nôm Dao để giữ mạch văn hóa
Trong các buổi học, Nghệ nhân Bàn Văn Cường không chỉ dạy cách đọc, cách viết chữ Nôm Dao, mà còn kể chuyện về cuộc sống, lễ cấp sắc, tục thờ Bàn Vương. Ông kết hợp hát páo dung, múa chuông để tạo không khí gần gũi, giúp học viên dễ tiếp nhận những giá trị văn hóa truyền thống.
Đến nay, ông đã truyền dạy hơn 10 lớp chữ Nôm Dao cho hàng trăm người trong và ngoài địa phương. Không dừng ở việc trực tiếp đứng lớp, ông còn truyền lại kiến thức, kinh nghiệm cho cháu họ là Triệu Hữu Cam - giáo viên Trường THCS Tây Yên Tử. Đều đặn vào thứ Bảy hằng tuần, thầy Cam dạy tiếng Dao cho học sinh tại trường.
Nghệ nhân Bàn Văn Cường cũng tích cực tham gia các hoạt động bảo tồn văn hóa Dao tại địa phương. Ngày 9/1/2026, ông phối hợp với các nghệ nhân văn hóa, Người có uy tín tổ chức ra mắt Câu lạc bộ (CLB) Văn hóa Dân gian Dân tộc Dao xã Tây Yên Tử, tại Nhà Văn hóa thôn Mậu. CLB hiện có hơn 50 thành viên. Ông được bầu làm Phó Ban chủ nhiệm, phụ trách lĩnh vực tiếng nói và chữ viết.
Từ những lớp học của Nghệ nhân Bàn Văn Cường, ngày càng có nhiều người, nhất là trẻ em ở xã Tây Yên Tử, biết nói và viết chữ Nôm Dao. Những hạt giống ấy đang góp phần tạo nền tảng để việc bảo tồn, truyền dạy chữ viết truyền thống tiếp tục lan tỏa trong cộng đồng người Dao.
Với những đóng góp bền bỉ cho việc bảo tồn văn hóa dân tộc, năm 2019, Nghệ nhân Bàn Văn Cường được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú. Năm 2025, ông được Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương tặng Bằng khen vì có thành tích tiêu biểu trong học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh.
Dù tuổi đã cao, ông vẫn miệt mài với từng nét chữ, từng trang sách cổ. Với ông, dạy chữ Nôm Dao không chỉ là truyền lại một cách viết, mà còn là giữ một phần ký ức, tiếng nói và cội nguồn văn hóa của dân tộc mình.
