Người giữ lửa
Nghệ nhân Ưu tú 70 tuổi hằng ngày đứng lớp dạy chữ Thái cổ
Ở xã Châu Tiến, tỉnh Nghệ An, từ nhiều năm qua, Nghệ nhân Ưu tú, Người có uy tín Sầm Thị Xanh đã bền bỉ truyền dạy chữ Thái cổ, dân ca, dân vũ cho người dân trong vùng.
Bền bỉ truyền lửa cho thế hệ trẻ
Ở tuổi gần 70, Nghệ nhân Ưu tú Sầm Thị Xanh vẫn miệt mài với những con chữ Thái cổ, những làn điệu dân ca và điệu múa truyền thống. Sau khi nghỉ hưu năm 2010, bà Xanh càng có thêm thời gian theo đuổi niềm đam mê văn hóa, văn nghệ.
Năm 2011, bà tham gia lớp học chữ Thái cổ, sau đó gia nhập Câu lạc bộ văn hóa Thái tại bản Hoa Tiến. Từ những kiến thức ban đầu, bà tự nghiên cứu, sưu tầm, rồi cùng các thành viên câu lạc bộ mở lớp truyền dạy cho học sinh và người dân địa phương.
Từ năm 2013 đến nay, bà Xanh cùng các thành viên câu lạc bộ đã tổ chức 21 lớp dạy chữ Thái, với 170 học sinh đọc thông, viết thạo; nhiều em đạt giải tại các hội thi các cấp.
Bà Xanh quan niệm, muốn văn hóa tồn tại lâu dài thì trước hết phải giúp thế hệ trẻ hiểu, yêu và tự hào về văn hóa của chính dân tộc mình.
Không chỉ truyền dạy chữ viết, bà Xanh cùng những người chung đam mê duy trì hoạt động thường xuyên của 2 câu lạc bộ (CLB) bảo tồn văn hóa Thái. Đó là CLB bảo tồn văn hóa Thái gồm 75 thành viên (thành viên chủ yếu là cụ ông, cụ bà) và CLB liên thế hệ với 45 thành viên (thành viên là 3 nghệ nhân ưu tú, 2 nghệ nhân dệt, 8 thợ dệt thổ cẩm giỏi, hàng chục cháu thiếu niên, nhi đồng).
Đặc biệt, bà Xanh cũng là trung tâm kết nối của 5 đội văn nghệ của bản do người cao tuổi, phụ nữ, đoàn thanh niên đảm nhiệm.
Khi văn hóa tạo ra thu nhập
Theo Nghệ nhân Ưu tú Sầm Thị Xanh, bảo tồn văn hóa nếu tách khỏi đời sống sẽ khó tạo được sức sống lâu dài. Người dân cần nhìn thấy lợi ích thiết thực từ chính những giá trị mà mình đang gìn giữ.
Từ suy nghĩ đó, bà tích cực vận động người dân gắn bảo tồn văn hóa với phát triển du lịch cộng đồng bằng tiềm năng sẵn có là nghề dệt thổ cẩm, nhà sàn cổ, dân ca, dân vũ, cồng chiêng, khắc luống, nhảy sạp...
Trong quá trình xây dựng điểm du lịch cộng đồng Hoa Tiến, những giá trị văn hóa từng chỉ hiện diện trong đời sống bản làng dần trở thành sản phẩm du lịch.
Du khách đến bản có thể nghỉ trong nhà sàn, thưởng thức ẩm thực truyền thống, nghe dân ca, xem múa xòe, trải nghiệm nghề dệt thổ cẩm và tham gia những nghi thức văn hóa đặc trưng.
Năm 2019, CLB văn hóa Thái do bà Xanh làm chủ nhiệm, đạt mô hình CLB văn hóa cấp tỉnh. Năm 2023, CLB liên thế hệ được công nhận là mô hình dân vận khéo của tỉnh. Năm 2024, bà Sầm Thị Xanh được Thủ tướng Chính phủ, UBND tỉnh Nghệ An tặng Bằng khen vì có thành tích trong hoạt động bảo tồn văn hóa. Năm 2025, bà là một trong những Người có uy tín tiêu biểu được UBND tỉnh tặng Bằng khen.
Bà Xanh vừa là người truyền dạy, vừa tham gia giới thiệu văn hóa với du khách. Những câu hát, điệu múa, nghi thức truyền thống qua sự giới thiệu của bà trở thành cầu nối để du khách hiểu hơn về đời sống và văn hóa của người Thái.
Theo bà Xanh, đón khách không đơn thuần là làm dịch vụ mà còn là giới thiệu hình ảnh quê hương, con người và bản sắc của dân tộc mình.
Bởi vậy, bà vận động các hộ làm Homestay giữ gìn nhà sàn truyền thống, bảo đảm vệ sinh môi trường, sử dụng sản phẩm địa phương, giới thiệu ẩm thực, nghề dệt và tổ chức các chương trình dân ca, dân vũ phục vụ du khách.
Quan điểm của bà rất rõ: Khi văn hóa tạo ra thu nhập, người dân sẽ có thêm động lực để bảo tồn.
Năm 2023, bà thành lập CLB Liên thế hệ tự giúp nhau, quy tụ người cao tuổi, phụ nữ, thanh niên và học sinh. Mô hình vừa hỗ trợ nhau trong phát triển kinh tế, chăm lo đời sống tinh thần, vừa tạo thêm không gian để các thế hệ cùng tham gia gìn giữ văn hóa.
Từ một CLB nhỏ ở bản Hoa Tiến, hoạt động bảo tồn văn hóa Thái ngày càng lan tỏa. Bà Xanh cùng các thành viên tham gia giao lưu, biểu diễn ở nhiều địa phương; duy trì các lớp học chữ Thái cổ và các lớp dân ca, dân nhạc, dân vũ.
Hiện bà cùng CLB tổ chức các lớp học chữ Thái cổ vào dịp Hè với hàng trăm lượt học viên; đồng thời duy trì các lớp truyền dạy dân ca, dân nhạc, dân vũ.
Những đóng góp bền bỉ ấy đã được ghi nhận. Năm 2022, bà Sầm Thị Xanh được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú vì những đóng góp trong gìn giữ, phát huy di sản văn hóa phi vật thể của dân tộc.
Với bà, phần thưởng lớn nhất không nằm ở những danh hiệu mà là việc ngày càng có nhiều người trẻ biết chữ Thái, biết hát dân ca, biết múa và hiểu hơn về nguồn cội của mình.
Năm 2021, bà Sầm Thị Xanh được tín nhiệm bầu là Người có uy tín trong đồng bào DTTS. Bà luôn xác định phải gương mẫu trong lời nói và việc làm; tích cực tuyên truyền chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; vận động người dân đoàn kết phát triển kinh tế, xây dựng đời sống văn hóa, giữ gìn an ninh trật tự...
.jpg)