Sắc màu 54
Xua điều rủi, đón điều may trong điệu múa kỳ lân của người Nùng
Không chỉ là vũ điệu rộn ràng mỗi dịp lễ, Tết, múa kỳ lân của đồng bào Nùng ở xóm Ngọc Chung, xã Trùng Khánh, tỉnh Cao Bằng còn là biểu tượng của tinh thần thượng võ, niềm tin tâm linh và khát vọng về cuộc sống ấm no, bình an, hạnh phúc.
Từ đôi bàn tay khéo léo của người nghệ nhân
Trong đời sống tinh thần của đồng bào Tày, Nùng tại Cao Bằng, múa kỳ lân là loại hình nghệ thuật truyền thống không thể thiếu những ngày lễ, Tết và các sinh hoạt cộng đồng.
Điệu múa được ví như phần linh hồn của ngày hội, góp phần tạo nên không khí rộn ràng, sắc màu cho những ngày Xuân, đồng thời gửi gắm ước vọng về một năm mới thịnh vượng, no đủ và hạnh phúc.
Để có một đầu kỳ lân bền đẹp, các nghệ nhân phải dành hơn một tuần cho từng công đoạn chế tác công phu. Đất sét làm đầu kỳ lân được lấy giữa dòng sông, suối, sau đó giã nhuyễn, pha nước cho quánh mịn rồi tạo hình theo mẫu.
Khi khuôn mặt đất sét đã khô, nghệ nhân tiếp tục dán giấy bồi, sơn vẽ bằng những gam màu rực rỡ, tạo nên gương mặt bắt mắt. Sau đó, họ gắn thêm vải, bông, lông và hoàn thiện phần đuôi.
Đầu kỳ lân hoàn chỉnh có dáng tròn như chiếc nón vành rộng, mắt và mũi lớn, miệng rộng, răng nanh dài, tai to; lông mày và râu mép được tạo hình dữ tợn.
Thân kỳ lân dài khoảng 2m, rộng 1m, được may ghép từ nhiều mảnh vải màu sắc khác nhau. Bên trong thân có hai thanh gỗ ngang để người biểu diễn làm điểm tựa, điều khiển linh hoạt từng động tác.
Mỗi chiếc đầu kỳ lân vì thế đều mang một diện mạo riêng, thể hiện sự khéo léo và dấu ấn sáng tạo của người làm ra nó.
Tại Cao Bằng, loại hình này có nhiều tên gọi, như kỳ lân, phụ, loòng phụ, song múa kỳ lân vẫn là cách gọi phổ biến nhất. Không chỉ dừng ở nghệ thuật tạo hình, múa kỳ lân còn là sự kết hợp hài hòa giữa vũ điệu, âm nhạc, trò diễn và tinh thần thượng võ.
Vũ điệu của sức mạnh và niềm tin
Một bài múa kỳ lân gồm nhiều động tác cơ bản như xuống tấn, đi đường, múa chào, kính bái miếu thờ, đan xen với các bài quyền, kiếm và binh khí.
Những động tác mạnh mẽ nhưng linh hoạt vừa thể hiện sự dẻo dai, khỏe khoắn, vừa tái hiện tinh thần thượng võ của cộng đồng.
Hòa cùng vũ điệu là âm thanh rộn ràng của chiêng, chũm chọe, trống và những đạo cụ đặc trưng như mặt báo đông, mặt nà lình (mặt khỉ). Từ đó hình thành nhiều trò diễn phong phú: Múa chào thần thánh, múa chúc Tết từng nhà (pai hờn, pái lòn), múa hội lồng tồng, hay những trò vui của khỉ...
Mỗi nhịp trống, tiếng chiêng và bước chân kỳ lân không chỉ làm nên không khí náo nức của ngày hội, mà còn chuyển tải những ước vọng giản dị mà sâu sắc của người dân: Xua đi điều dữ, đón điều lành, cầu mong mùa màng thuận lợi, gia đình khỏe mạnh, bản làng yên vui.
Đằng sau vẻ ngoài dữ dằn của kỳ lân là một niềm tin hiền hòa về cuộc sống. Người Nùng tin rằng khi kỳ lân bước vào từng ngôi nhà, những điều không may sẽ được đẩy lùi, may mắn và bình an sẽ đến với gia chủ.
Bởi mang yếu tố tâm linh, điệu múa cũng có những quy thức riêng. Trước khi hạ đầu kỳ lân xuống để phục vụ lễ hội, các nghệ nhân phải làm lễ cúng xin phép thần linh.
Từ mùng 1, mùng 2 Tết Âm lịch, nhiều gia đình người Nùng mời đội kỳ lân về tận ban thờ để thực hiện nghi thức xua đuổi tà ma, trừ ôn dịch, cầu mong một năm mới sung túc, thái bình và mạnh khỏe.
Từ bản làng vươn ra không gian văn hóa
Những nghệ nhân ở xóm Ngọc Chung đã mang điệu múa truyền thống của dân tộc mình đến trình diễn tại nhiều sự kiện văn hóa, trong đó có chương trình “Vui Tết Độc lập” tại Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam ở Đoài Phương, Đồng Mô, Hà Nội.
Từ những phiên chợ vùng cao đến các sân khấu, ngày hội văn hóa, hình ảnh kỳ lân của người Nùng ngày càng được nhiều du khách biết đến và yêu thích.
Những màn trình diễn mạnh mẽ, rộn ràng không chỉ mang lại trải nghiệm đặc sắc mà còn mở ra một cánh cửa để công chúng khám phá đời sống tinh thần phong phú của đồng bào vùng cao Cao Bằng.
Việc đưa múa kỳ lân đến các sự kiện văn hóa trong và ngoài tỉnh không chỉ góp phần quảng bá một loại hình nghệ thuật dân gian độc đáo mà còn giúp những giá trị văn hóa truyền thống tiếp tục được trao truyền và lan tỏa, góp phần làm giàu thêm bức tranh di sản văn hóa các dân tộc Việt Nam.
