Tin tức - Sự kiện
Bài học sau lời xin lỗi: Ứng xử thế nào với "không gian thiêng" của đồng bào DTTS?
Bức hình quảng bá nhạc hội của ca sĩ Phương Mỹ Chi từng thu hút hơn 40.000 lượt thích và hàng ngàn bình luận, nhưng phần lớn trong số đó, là sự phản đối gay gắt, khi nữ ca sĩ sử dụng chi tiết khăn Piêu của đồng bào DTTS để làm tà váy.
Đằng sau một thiết kế được nhân danh "cách tân" ấy không chỉ là một tai nạn về trang phục biểu diễn, mà là sự va chạm trực tiếp đến thiết chế tâm linh và lòng tự tôn của đồng bào dân tộc Thái.
Dù ê-kíp đã nhanh chóng gỡ bỏ hình ảnh và đích thân ca sĩ lên tiếng xin lỗi cầu thị vào tối 2/9, sự việc vẫn là một lát cắt điển hình phơi bày ranh giới mỏng manh giữa quyền sáng tạo nghệ thuật và hành vi xâm phạm di sản.
Mật mã tâm linh sau chiếc khăn Piêu
Theo anh Lèo Việt Quyết (Câu lạc bộ văn hóa Thái, Sơn La), chiếc khăn Piêu đóng vai trò là cầu nối thiêng liêng giữa con người và thế giới siêu nhiên. Khăn Piêu mang theo triết lý nhân sinh sâu sắc về tình nghĩa phu thê âm dương; khi một người khuất núi, chiếc khăn được cắt đôi để người đi xa và người ở lại có thể tìm thấy nhau ở thế giới bên kia.
Trong các nghi lễ vòng đời, đây là lễ vật quý giá nhất được dâng lên đấng thần linh. Bởi vậy, khăn Piêu vốn được người Thái coi là biểu tượng, là bản sắc, là nét đẹp và truyền thống của đồng bào. Nó là một tín vật thiêng liêng bắt buộc dùng để đội đầu, chứ tuyệt nhiên không phải là một "tấm vải hoa văn" đơn thuần để cắt may làm tà váy.
Hệ tư tưởng "troốc lộn khu" và sự xâm phạm cấm kỵ
Từ bao đời nay, chiếc khăn Piêu luôn được nâng niu để đội đầu hoặc quàng cổ với sự trân trọng tuyệt đối. Chức năng đội đầu không đơn thuần để che nắng mưa, mà là một lớp áo giáp vô hình che chở phần "vía" thiêng liêng trên đỉnh đầu của con người.
Việc hạ thấp vị trí của họa tiết khăn Piêu xuống làm chân váy đã phá vỡ hoàn toàn những quy tắc ứng xử cốt lõi.
Theo ông Vi Sắt Son (Tương Dương, Nghệ An), người Thái rất kiêng kỵ khi đụng đến cái đầu. Hành vi đưa nét hoa văn khăn Piêu xuống tà váy bị cộng đồng coi là "troốc lộn khu" (đầu lộn xuống dưới), vô cùng phản cảm.
Hành động này trực tiếp cào xước vào nỗi đau của chủ thể văn hóa, khi họ cảm thấy tín vật quan trọng bậc nhất của dân tộc mình bị biến tướng và coi thường.
Lỗ hổng từ sự dễ dãi và bài học sau lời xin lỗi
Động thái trực tiếp lên tiếng nhận lỗi và "xin chân thành tiếp nhận bằng sự cầu thị nhất" của Phương Mỹ Chi là một cách xử lý khủng hoảng văn minh.
Tuy nhiên, nguyên nhân sâu xa của sự cố xuất phát từ việc nghệ sĩ và nhà thiết kế đôi khi quá dễ tính, chỉ quan tâm đến bộ quần áo đẹp có hoa văn dân tộc mà không tìm hiểu kỹ lưỡng.
Anh Lữ Nghĩa (Quỳ Châu, Nghệ An) đã thẳng thắn góp ý rằng khi làm việc với bản sắc, với văn hóa dân tộc thiểu số, nghệ sĩ buộc phải tìm hiểu rõ ràng và cần có cố vấn chuyên sâu.
Nghệ thuật sáng tạo là cần thiết, nhưng nghệ thuật chỉ thực sự đẹp khi nó được lan tỏa đúng. Nếu chỉ vay mượn bề mặt họa tiết mà phớt lờ chiều sâu tín ngưỡng, mọi nỗ lực cách tân sẽ tạo ra những sản phẩm "Thái không ra Thái, Tày không ra Tày, Nùng không ra Nùng".
Sự hời hợt ấy không chỉ làm tổn thương cộng đồng, mà còn biến tác phẩm trở nên "sáo rỗng vô cùng", bộc lộ sự thiếu tôn trọng bản sắc văn hóa Việt Nam.
Mượn vốn liếng văn hóa để làm chất liệu giải trí đòi hỏi sự cẩn trọng, tính pháp lý và lòng tôn kính. Di sản cần được đối thoại và khai thác bằng chiều sâu của sự hiểu biết, chứ không thể đánh tráo khái niệm bằng vỏ bọc của những hoa văn.
