Công tác Dân tộc
Từ những mảnh giấy không tên, mở lối ngăn tảo hôn ở Mù Cang Chải
Không chờ đến khi một cuộc hôn nhân sớm xảy ra mới vận động, Trạm Y tế xã Mù Cang Chải (Lào Cai) đang đưa kiến thức giới tính, sức khỏe sinh sản đến gần học sinh và phụ huynh.
Từ y tế cơ sở, một mạng lưới phòng ngừa tảo hôn đang được hình thành với sự chung tay của nhà trường, gia đình và cộng đồng.
Phòng ngừa từ khi học sinh còn ngồi trên ghế nhà trường
Trong buổi truyền thông tại Trường Phổ thông dân tộc bán trú TH&THCS Chế Cu Nha, xã Mù Cang Chải, những mảnh giấy không ghi tên được gửi đến cán bộ y tế. Có em hỏi về tuổi dậy thì, có em băn khoăn việc mang thai khi còn đi học ảnh hưởng ra sao, cũng có em muốn biết phải làm gì nếu gia đình định cho kết hôn sớm.
Những câu hỏi tưởng khó nói ấy cho thấy phòng, chống tảo hôn không thể chỉ dừng ở việc tuyên truyền “không được lấy chồng, lấy vợ sớm”. Thanh thiếu niên cần hiểu về cơ thể, sức khỏe sinh sản, quyền được học tập và biết tìm kiếm sự hỗ trợ khi gặp áp lực.
Từ đầu năm 2026 đến nay, Trạm Y tế xã Mù Cang Chải đã tổ chức 3 buổi truyền thông trực tiếp về phòng, chống tảo hôn cho hàng nghìn lượt người, chủ yếu là học sinh, thanh thiếu niên và phụ huynh; đồng thời lồng ghép nội dung này trong 6 buổi tuyên truyền về bệnh tan máu bẩm sinh Thalassemia.
Theo cán bộ y tế, điều quan trọng không chỉ là phổ biến quy định pháp luật về độ tuổi kết hôn, mà còn giúp các em hiểu vì sao cần kết hôn khi đã đủ trưởng thành về thể chất, tâm lý và có khả năng chịu trách nhiệm với gia đình.
“Phòng, chống tảo hôn phải bắt đầu từ khi các em còn ngồi trên ghế nhà trường. Chúng tôi không chỉ nói về quy định pháp luật mà tập trung vào kiến thức giới tính, sức khỏe sinh sản, nguy cơ khi mang thai, sinh con quá sớm và kỹ năng tự bảo vệ”, chị Nguyễn Thị Hải Vân - cán bộ Trạm Y tế xã Mù Cang Chải, chia sẻ.
Với phụ huynh, cách tiếp cận cũng được thay đổi. Thay vì chỉ nói về quy định, cán bộ y tế phân tích những ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe của con, việc học tập, cơ hội nghề nghiệp và gánh nặng khi các em trở thành cha mẹ khi chưa đủ điều kiện.
Mang thai quá sớm và những hệ lụy kéo dài
Tảo hôn và mang thai ở tuổi vị thành niên không hoàn toàn là một vấn đề, nhưng thường có mối liên hệ chặt chẽ. Sau kết hôn sớm, nhiều em gái phải đối mặt với việc mang thai khi cơ thể và kiến thức chăm sóc thai kỳ chưa sẵn sàng.
Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), phụ nữ mang thai trong độ tuổi 10 - 19 có nguy cơ gặp một số biến chứng như sản giật, nhiễm trùng hậu sản cao hơn so với nhóm tuổi trưởng thành. Trẻ sinh ra từ các bà mẹ vị thành niên cũng có nguy cơ sinh non, nhẹ cân và gặp các vấn đề sức khỏe sơ sinh cao hơn.
Ở vùng cao, khoảng cách địa lý, điều kiện đi lại khó khăn và tâm lý e ngại có thể khiến nhiều em tiếp cận dịch vụ y tế muộn. Vì vậy, việc tư vấn sớm, tạo môi trường an toàn để các em chia sẻ là yếu tố quan trọng.
Hệ lụy của tảo hôn không chỉ nằm ở sức khỏe. Nhiều nữ sinh phải nghỉ học để chăm con; nam sinh bước vào cuộc sống mưu sinh khi chưa có nghề nghiệp ổn định. Gia đình trẻ dễ rơi vào khó khăn kinh tế, tiếp tục phụ thuộc vào cha mẹ.
Bà Hoàng Thị Huyền - Phó Giám đốc Trạm Y tế xã Mù Cang Chải, cho rằng, điều quan trọng nhất là tư vấn trước khi các em đứng trước quyết định kết hôn hoặc mang thai.
“Cán bộ y tế phải giải thích dễ hiểu, tôn trọng sự riêng tư để các em yên tâm chia sẻ. Với gia đình, cần phân tích rõ ảnh hưởng đến sức khỏe, việc học và khả năng chăm sóc con nhỏ để cùng tìm giải pháp”, bà Huyền nói.
Không để y tế đứng một mình
Trạm y tế giữ vai trò cung cấp kiến thức, tư vấn và chăm sóc sức khỏe, nhưng không thể một mình ngăn chặn tảo hôn.
Trong thực tế, những dấu hiệu như học sinh nghỉ học bất thường, gia đình chuẩn bị cưới sớm hoặc trẻ bị gây sức ép thường được giáo viên, trưởng thôn, cán bộ đoàn thể và Người có uy tín phát hiện trước.
Vì vậy, hiệu quả phòng ngừa phụ thuộc vào sự phối hợp của nhiều lực lượng. Nhà trường theo dõi việc học tập, chuyên cần; Hội Phụ nữ, Đoàn Thanh niên, cán bộ dân số tiếp cận gia đình; già làng, trưởng thôn vận động bằng tiếng nói gần gũi; còn trạm y tế đảm nhiệm vai trò tư vấn sức khỏe, hỗ trợ chuyên môn.
Thầy Nguyễn Thanh Hà - Hiệu trưởng Trường PTDTBT TH&THCS Chế Cu Nha, cho biết, có những vấn đề học sinh khó chia sẻ trực tiếp với giáo viên nhưng lại sẵn sàng trao đổi riêng với cán bộ y tế.
“Nếu nhà trường chỉ dạy kiến thức, trạm y tế chỉ nói về sức khỏe, còn gia đình không cùng lắng nghe thì thông điệp sẽ bị đứt đoạn. Các bên cần phối hợp trước khi sự việc trở nên khó tháo gỡ”, thầy Hà nói.
Ở địa bàn miền núi, thay đổi nhận thức là một quá trình lâu dài. Một buổi tuyên truyền chỉ tạo ra bước đầu, còn sự thay đổi thực sự đến từ những cuộc trò chuyện nhỏ, được lặp lại bằng sự kiên trì và thấu hiểu.
Hiệu quả phòng, chống tảo hôn không chỉ đo bằng số buổi truyền thông, mà còn bằng số học sinh được tư vấn, số gia đình thay đổi nhận thức, những nguy cơ được phát hiện sớm và việc các em tiếp tục được đến trường.
“Tuyến đầu” y tế chỉ phát huy hiệu quả khi có sự đồng hành của nhà trường, gia đình và cộng đồng. Mỗi câu hỏi được giải đáp, mỗi nguy cơ được nhận diện sớm sẽ góp phần giúp thanh thiếu niên có thêm thời gian trưởng thành trước khi bước vào hôn nhân.
