Sắc màu 54
Tiếng bát chạm vào đôi đũa làm nên một di sản văn hóa
Trong căn bếp của người Tày, chiếc bát vốn chỉ để đựng cơm. Nhưng khi tiếng bát chạm vào đôi đũa vang lên trong những ngày hội bản, điệu múa bát kể câu chuyện về lao động, tình yêu quê hương và sức sống của một cộng đồng.
Điệu múa bắt nguồn từ chuyện đời sống của người Tày
Không có sân khấu lớn, không cần nhạc cụ cầu kỳ, người Tày ở Thái Nguyên đã tạo nên một điệu múa độc đáo từ chính vật dụng quen thuộc trong đời sống.
Theo Nghệ nhân dân gian Hà Sỹ Hoàn ở xã Chợ Đồn, điệu múa bát xuất phát từ chính đời sống lao động, sinh hoạt của người dân.
Sau những ngày làm việc trên nương, trong những dịp vui của bản làng, người dân thường dùng bát và đũa gõ vào nhau để tạo ra những âm thanh vui tai.
Từ những động tác tự nhiên ấy, cộng đồng dần sáng tạo thành một điệu múa có nhịp điệu, có đội hình và mang những nét đặc trưng riêng.
Điều đặc biệt là, các động tác trong múa bát không chỉ nhằm tạo nên sự uyển chuyển trong biểu diễn, mà còn mô phỏng công việc lao động quen thuộc của người Tày. Đó là nghề ươm tơ, dệt vải thủ công.
Hình ảnh đôi tay xoay chuyển chiếc bát, tiếng đũa gõ nhịp nhàng gợi nhớ đến sự khéo léo, cần cù của những người phụ nữ bên khung cửi, bên những sợi tơ, sợi vải.
Múa bát thường được trình diễn trong các dịp lễ, tết, ngày hội truyền thống của đồng bào Tày.
Khi múa ở tư thế ngồi, hai người đối diện nhau, thực hiện các động tác xoay cổ tay, đưa bát lên cao rồi vòng ra phía sau. Khi múa đứng, người biểu diễn dùng đũa gõ vào bát theo từng nhịp, tạo nên âm thanh đặc trưng của điệu múa.
Người múa 2 tay cầm bát kẹp theo chiếc đũa gõ từng nhịp từ trước bụng hất chéo qua cạnh sườn về đằng sau và hất trở lại vị trí ban đầu để đổi bên. Có thể múa một tay đưa lên cao, một tay xuống thấp ngang cạnh sườn.
Những động tác tưởng như giản dị ấy lại chứa đựng một triết lý: Nghệ thuật có thể bắt nguồn từ chính đời sống thường ngày, từ những vật dụng gần gũi nhất với con người.
Vật dụng đời thường trở thành di sản văn hóa
Theo Nghệ nhân dân gian Hà Sỹ Hoàn, từ năm 2016 đến nay, ông đã dàn dựng, hướng dẫn cho gần 30 đội văn nghệ ở các địa phương, với hơn 250 người tham gia, góp phần đưa múa bát trở lại trong nhiều hoạt động văn hóa cộng đồng.
Nghệ nhân chia sẻ: Bảo tồn, trao truyền múa bát không chỉ là truyền lại các động tác biểu diễn, mà còn là giúp thế hệ sau hiểu được câu chuyện văn hóa phía sau từng nhịp gõ.
Qua đó, hiểu được vì sao cha ông lại đưa chiếc bát, đôi đũa - những vật dụng quen thuộc trong đời sống trở thành một hình thức nghệ thuật cần được gìn giữ, trao truyền để không bị mai một.
Năm 2022, Nghệ thuật trình diễn dân gian múa bát của người Tày tỉnh Bắc Kạn (nay là tỉnh Thái Nguyên) đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Đây không chỉ là sự ghi nhận đối với giá trị nghệ thuật của điệu múa, mà còn là sự khẳng định sức sống của một loại hình văn hóa được sinh ra từ cộng đồng và tiếp tục được chính cộng đồng gìn giữ.
Tại Lễ khai mạc “Tuần Văn hóa - Du lịch tỉnh Bắc Kạn năm 2024”, màn trình diễn múa bát với sự tham gia của 1.000 nghệ nhân và học sinh đã tạo nên dấu ấn đặc biệt. Điều này cũng cho thấy, từ không gian bản làng, điệu múa dân gian đã bước ra sân khấu lớn, giới thiệu vẻ đẹp văn hóa Tày đến với đông đảo người dân và du khách.
Đặc biệt, múa bát không chỉ hiện diện trong các lễ hội, mà đang từng bước đi vào đời sống học đường, trở thành cách để thế hệ trẻ tiếp cận với văn hóa truyền thống.
Tiêu biểu như tại Trường Tiểu học Đức Xuân (phường Đức Xuân, tỉnh Thái Nguyên), vào mỗi giờ ra chơi sáng thứ Năm và thứ Sáu hằng tuần, sân trường lại vang lên tiếng bát, tiếng đũa cùng những động tác múa nhịp nhàng của học sinh.
Hoạt động này được duy trì nhiều năm nay, thu hút đông đảo học sinh tham gia, giúp các em làm quen với một nét văn hóa đặc sắc của dân tộc mình từ khi còn nhỏ.
