Sắc màu 54
Naga 5 đầu, sư tử đá gần nghìn năm tuổi và dấu ấn Champa ở Gia Lai
UBND tỉnh Gia Lai đang chỉ đạo các ngành chức năng xây dựng hồ sơ đề nghị công nhận Bảo vật Quốc gia đối với tượng sư tử Tháp Mẫm và bộ sưu tập phù điêu rắn Naga tại tháp Dương Long.
Đây là những hiện vật tiêu biểu cho nghệ thuật điêu khắc Champa thời Vijaya, mang nhiều nét độc đáo về tạo hình và kỹ thuật chế tác.
Theo các tài liệu nghiên cứu, từ thế kỷ XI đến XV, khi trung tâm chính trị, tôn giáo của vương quốc Champa dịch chuyển về vùng Vijaya, khu vực này hình thành một phong cách nghệ thuật đặc sắc, được giới nghiên cứu gọi là phong cách Bình Định hay phong cách Tháp Mẫm.
Các di tích Tháp Mẫm và Tháp Dương Long nằm trong không gian văn hóa có mối liên hệ chặt chẽ với kinh thành Vijaya và cảng Thị Nại, những trung tâm quan trọng của Champa trong giai đoạn này.
Tượng sư tử độc đáo ở Tháp Mẫm
Các nhà khảo cổ đánh giá hệ thống tượng thờ tại Tháp Mẫm là một hiện tượng đặc biệt trong nghệ thuật kiến trúc Champa.
Khác với nhiều đền tháp Champa chủ yếu sử dụng phù điêu trang trí trên bề mặt kiến trúc, Tháp Mẫm xuất hiện nhiều tượng tròn có kích thước lớn, tạo hình mạnh mẽ, đồng thời thể hiện sự giao thoa với nghệ thuật Khmer, đặc biệt là phong cách Bayon.
Đáng chú ý là cặp tượng sư tử đá cao khoảng 0,97m, được bố trí tại các góc chân đế tháp với tư thế như đang nâng đỡ công trình.
Các tượng được chạm khắc theo lối tạo hình khỏe khoắn, phần thân dưới mang nét nhân hóa, hai chi trước giơ cao. Một số tượng sư tử tại Tháp Mẫm còn có chi tiết tạo hình phần ngực giống cơ thể phụ nữ, tạo nên nét khác biệt hiếm gặp trong nghệ thuật điêu khắc Champa.
Theo các nhà nghiên cứu, chi tiết này có thể liên quan đến tín ngưỡng phồn thực hoặc quan niệm biểu tượng trong đời sống tâm linh của người Chăm cổ.
Điểm đáng chú ý khác nằm ở cách bố trí tượng tại góc kiến trúc. Những khối đá được điêu khắc trên hai mặt vuông góc rồi đặt vào góc công trình, tạo hiệu ứng gần với tượng tròn khi quan sát từ nhiều hướng.
Cách xử lý này vừa tăng tính sinh động cho hình tượng, vừa giúp các khối điêu khắc hòa vào tổng thể kiến trúc của tháp.
Rắn thần Naga xuất hiện dày đặc ở Tháp Dương Long
Nếu Tháp Mẫm nổi bật với những tượng linh thú có kích thước lớn, tại quần thể Tháp Dương Long, hình tượng rắn thần Naga lại xuất hiện với mật độ đặc biệt cao.
Theo kết quả khảo cổ, trong hàng nghìn mảnh đá chạm khắc được phát hiện tại Tháp Dương Long, khoảng 70 - 80% mang hình tượng rắn Naga.
Trong văn hóa Champa chịu ảnh hưởng Ấn Độ giáo, Naga là linh vật gắn với nước, sự bảo hộ và thế giới thần linh. Hình tượng này được sử dụng rộng rãi trong trang trí kiến trúc, từ phần chân tháp tới các tầng mái.
Các nhà nghiên cứu nhận định, dù chịu ảnh hưởng của nghệ thuật Khmer thời Angkor, hình tượng Naga tại Tháp Dương Long đã được các nghệ nhân Champa biến đổi theo ngôn ngữ tạo hình riêng.
Tiêu biểu là những cụm Naga 5 đầu được chạm từ đá nguyên khối, dùng trang trí vòm cửa. Các đầu rắn đội vương miện nhiều tầng, bao quanh là hệ thống họa tiết lá lửa, móc xoắn dày đặc, những đặc trưng thường gặp trong phong cách nghệ thuật Tháp Mẫm.
Hoàn thiện hồ sơ đề nghị công nhận Bảo vật Quốc gia
Các nghiên cứu cho thấy nghệ thuật điêu khắc Champa thời Vijaya không đơn thuần sao chép những phong cách bên ngoài.
Nghệ nhân Champa đã tiếp nhận nhiều yếu tố của nghệ thuật Khmer thời Angkor qua các hình tượng như Naga, Makara, Garuda, đồng thời có sự giao thoa với nghệ thuật Đại Việt, sau đó biến đổi bằng tư duy tạo hình và ngôn ngữ thẩm mỹ bản địa để tạo nên phong cách riêng.
Theo Ts. Nguyễn Khánh Trung Kiên - Phó Viện trưởng Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ, các cuộc khai quật tại Tháp Dương Long giai đoạn 2006 - 2008 và Tháp Mẫm năm 2011 đã cung cấp những dữ liệu quan trọng về địa tầng, vị trí kiến trúc cũng như bối cảnh xuất hiện của các hiện vật.
Những kết quả này giúp giới nghiên cứu xác định chính xác hơn kích thước, vị trí và chức năng của nhiều tác phẩm điêu khắc, trong đó có tượng sư tử cao khoảng 0,97m tại Tháp Mẫm, đồng thời tạo cơ sở cho việc nghiên cứu, phục dựng chương trình trang trí kiến trúc của các công trình.
Theo Ts. Nguyễn Khánh Trung Kiên, các hiện vật cũng cho thấy khả năng tiếp nhận và sáng tạo của nghệ nhân Champa khi dung nạp những ảnh hưởng từ Khmer và Đại Việt nhưng vẫn tạo dựng được bản sắc nghệ thuật riêng.
Từ những giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa, nghệ thuật và khảo cổ, các nhà nghiên cứu cho rằng tượng sư tử Tháp Mẫm và bộ sưu tập phù điêu rắn Naga Tháp Dương Long có cơ sở để đề nghị xem xét công nhận bảo vật quốc gia.
Lãnh đạo Bảo tàng tỉnh Gia Lai cho biết đơn vị đang hoàn thiện hồ sơ, trình cấp có thẩm quyền xem xét công nhận tượng sư tử Tháp Mẫm và bộ sưu tập phù điêu rắn Naga Tháp Dương Long là bảo vật quốc gia.
