Sắc màu 54
Nghệ nhân dân gian xây dựng “nhà bảo tồn văn hóa Sán Dìu” để truyền dạy hát Soọng cô
“Ngày trước, cứ nghe ở đâu có người biết hát Soọng cô là tôi tìm đến học. Tôi lo một ngày nào đó, nét đẹp văn hóa của dân tộc mình sẽ mất đi”, Nghệ nhân dân gian Lý Văn Sinh ở phường Mông Dương (Quảng Ninh) nhớ lại.
Dù đã ở tuổi ngoài 70 nhưng Nghệ nhân dân gian Lý Văn Sinh vẫn lặng lẽ gìn giữ từng câu Soọng cô của dân tộc Sán Dìu. Ông không chỉ miệt mài sưu tầm, lưu giữ những làn điệu cổ, mà còn bền bỉ truyền dạy cho lớp trẻ với mong muốn tiếng hát quê hương sẽ vang mãi...
Say mê tiếng hát Soọng cô từ những đêm trăng bản cũ
Trong căn nhà nhỏ ở khu Ðồng Tiến, phường Mông Dương, tiếng Soọng cô vẫn đều đặn vang lên mỗi tuần. Ðó cũng là nơi Nghệ nhân dân gian Lý Văn Sinh dành tâm huyết suốt nhiều năm để truyền dạy văn hóa dân tộc Sán Dìu cho thế hệ trẻ.
Năm nay đã 74 tuổi, nhưng ông Sinh vẫn nhớ như in những đêm trăng sáng thời thơ ấu ở xã Dương Huy (nay là phường Mông Dương) là nơi cộng đồng người Sán Dìu sinh sống tập trung từ nhiều đời nay.
Khi ấy, sau một ngày lao động, người dân trong thôn thường quây quần bên bếp lửa, trai gái hát đối đáp Soọng cô thâu đêm.
Cậu bé Sinh ngày ấy say mê lắng nghe từng câu hát rồi học theo lúc nào không hay. Từ năm 15 tuổi, Sinh bắt đầu được cha mẹ truyền dạy những làn điệu đầu tiên.
“Ngày trước, cứ nghe ở đâu có người biết hát Soọng cô là tôi tìm đến học. Tôi lo một ngày nào đó, nét đẹp văn hóa của dân tộc mình sẽ mất đi”, ông Sinh kể lại.
Tình yêu với dân ca Sán Dìu khiến ông không quản đường xa, lặn lội đến nhiều địa phương như Bắc Ninh, Phú Thọ để học hỏi, sưu tầm các làn điệu cổ.
Mỗi nơi đi qua, ông đều cẩn thận ghi chép từng câu hát, từng lối đối đáp rồi so sánh, chọn lọc để lưu giữ nét riêng của mỗi vùng nhưng vẫn giữ cái hồn chung của dân ca Sán Dìu.
Theo ông Sinh, Soọng cô không chỉ là hình thức dân ca giao duyên mà còn chứa đựng đời sống tinh thần, đạo lý và tri thức dân gian của người Sán Dìu.
Thế nhưng, cùng với quá trình công nghiệp hóa và nhịp sống hiện đại, những làn điệu Soọng cô dần thưa vắng. Nhiều người trẻ không còn biết nói tiếng dân tộc, càng ít người biết hát dân ca truyền thống.
Lặng lẽ “truyền lửa” cho thế hệ trẻ
Sau nhiều năm gắn bó với lao động sản xuất, đến năm 2018, khi tuổi đời đã ngoài 60, ông Lý Văn Sinh quyết định dành trọn tâm huyết cho việc khôi phục và truyền dạy Soọng cô.
Với những đóng góp bền bỉ cho công tác bảo tồn văn hóa dân gian, năm 2021, ông Lý Văn Sinh được Hội Văn nghệ Dân gian Việt Nam phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Dân gian Việt Nam.
Năm 2025, ông tiếp tục được Hội đồng xét tặng cấp tỉnh đề nghị Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch trình Chính phủ xét công nhận danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú.
Ban đầu chỉ là vài học trò trong thôn tìm đến học hát. Dần dần, lớp học của ông thu hút thêm nhiều người yêu văn hóa Sán Dìu ở địa phương.
Ðể duy trì sinh hoạt, ông tự bỏ kinh phí xây dựng một “nhà bảo tồn văn hóa Sán Dìu” ngay tại gia đình để làm nơi sinh hoạt của Câu lạc bộ Hát Soọng cô Dương Huy.
Hiện, Câu lạc bộ có khoảng 20 thành viên thường xuyên tham gia sinh hoạt. Ðặc biệt, nhiều em nhỏ dù mới học tiểu học nhưng đã có thể hát đối đáp khá thành thục những làn điệu cổ.
Trong mỗi buổi sinh hoạt, ông đều kể cho các em nghe về lịch sử văn hóa người Sán Dìu, ý nghĩa của từng câu ca, phong tục tập quán và cách người xưa gửi gắm tình cảm qua tiếng hát.
“Tôi dạy các cháu không chỉ hát đúng mà còn phải hát bằng cả tấm lòng. Hát mà không hiểu tiếng dân tộc mình thì sẽ không có hồn”, ông tâm niệm.
Từ năm 2022, ông phối hợp với Trường Tiểu học Dương Huy tổ chức các lớp ngoại khóa hát Soọng cô cho học sinh.
Nhờ đó, những làn điệu dân ca từng đứng trước nguy cơ mai một nay đã dần trở lại trong trường học, trong các lễ hội văn hóa địa phương.
Theo em Lý Văn Tình, học sinh lớp 5A, những buổi học hát với ông Sinh không chỉ giúp các em hiểu biết thêm dân ca truyền thống, mà còn hiểu hơn về cội nguồn dân tộc mình.
“Trước đây em không biết hát Soọng cô, cũng ít nói tiếng dân tộc. Bây giờ em đã có thể hát vài bài và còn về dạy lại cho em gái ở nhà”, Tình nói.
Không dừng lại ở việc bảo tồn dân ca, ông Sinh còn dành nhiều năm sưu tầm, lưu giữ trang phục, nhạc cụ, nghi lễ và ngôn ngữ truyền thống của người Sán Dìu.
Trong căn nhà truyền thống do ông xây dựng, những bộ váy áo cổ, khăn đội đầu, trống, chiêng… được gìn giữ cẩn thận như những “ký ức sống” của văn hóa dân tộc.
Ông cũng miệt mài ghi chép lại những bài hát cổ, lời đối đáp xưa để làm phong phú thêm kho tàng dân ca Sán Dìu. Theo ông, những tư liệu ấy không chỉ để lưu giữ mà còn là “gia tài” dành cho thế hệ sau học tập, nghiên cứu.
Ðiều đáng quý hơn cả là suốt nhiều năm qua, ông mở lớp dạy hát hoàn toàn miễn phí. Ông không nhận thù lao, chỉ mong lớp trẻ sẽ thêm yêu và tự hào về văn hóa dân tộc mình.
Nhờ sự bền bỉ của nghệ nhân Lý Văn Sinh, nhiều thanh niên Sán Dìu ở Mông Dương nay đã biết nói tiếng dân tộc, biết hát Soọng cô và hiểu hơn về cội nguồn.
Những câu hát giao duyên năm nào đang dần trở lại trong đời sống cộng đồng, góp phần làm phong phú thêm bản sắc văn hóa Quảng Ninh.
