Bản làng hôm nay
Nhà xây khang trang, bản làng vắng bóng người trẻ
Tiền công của những người đi làm xa giúp nhiều gia đình Mường, Dao ở Phú Thọ dựng nhà khang trang. Tuy nhiên, khi người trẻ ly hương, bản làng chỉ còn người già và trẻ nhỏ, tạo khoảng trống khó bù đắp.
Ly hương tìm kiếm việc làm và thu nhập
Khởi công từ tháng 6 năm trước, căn nhà trị giá hơn 300 triệu đồng của anh Nguyễn Văn Thảo và chị Hoàng Thị Kim Oanh (dân tộc Mường) ở thôn Phú Lương, xã Tân Sơn, tỉnh Phú Thọ đang dần hoàn thiện.
Sau khi ra ở riêng, anh chị được gia đình chia cho vài sào ruộng và diện tích đất lâm nghiệp. Quanh năm làm ruộng, làm rừng nhưng thu nhập chỉ đủ trang trải cuộc sống, căn nhà tranh xuống cấp vẫn chưa thể sửa sang.
Vì vậy, anh chị quyết định gửi 2 con nhỏ cho ông bà chăm sóc (con thứ hai mới hơn 1 tuổi) rồi theo người quen đi làm thuê ở xã Yên Lập. Công việc chủ yếu là làm thuê cho các chủ đồi quế. Sau khi trừ chi phí ăn ở, mỗi tháng hai vợ chồng dành dụm được hơn chục triệu đồng, cao hơn nhiều so với thu nhập từ ruộng nương.
Gần 5 năm nay, cuộc sống của anh chị gắn với những chuyến đi xa. Thi thoảng có việc gia đình, hai người tranh thủ về nhà vài hôm rồi lại lên đường.
Xa con, công việc vất vả nhưng đổi lại, căn nhà mới đang dần thành hình. Với vợ chồng anh Thảo, đó là động lực để tiếp tục cố gắng, tích lũy được chút vốn rồi tính chuyện làm ăn lâu dài.
Cách nhà anh Thảo không xa, gia đình anh Hà Xuân Huy cũng đã xây được căn nhà khang trang hơn 4 năm nay. Thế nhưng cả hai vợ chồng cùng người con trai lớn vẫn đang làm việc ở Hà Nội.
“Nhà có hơn 2 ha rừng keo và 4 sào ruộng. Nếu chỉ trông vào nghề nông thì chẳng thể thoát nghèo, nên chúng tôi đành nhờ ông bà trông cháu ra Hà Nội theo anh em mưu sinh”, anh Huy chia sẻ.
Anh làm thợ xây, ăn nghỉ tại công trường. Công việc nặng nhọc nhưng mỗi tháng cũng dành dụm được hơn chục triệu đồng.
“Mình còn sức thì cố được ngày nào hay ngày ấy”, anh nói.
Những căn nhà mới như của gia đình anh Thảo, anh Huy không phải trường hợp cá biệt.
Dăm năm trước, khi dịch Covid-19 bùng phát, người dân thôn Mới, xã Lai Đồng, từng trở về quê sau thời gian dài làm thuê bên kia biên giới. Nguồn tiền tích lũy được mang về xây dựng nhà cửa khiến diện mạo thôn thay đổi nhanh chóng.
Nhưng khi dịch bệnh qua đi, cuộc sống lại trở về với bài toán cũ. Không thể tiếp tục đi làm theo con đường trước đây, trong khi ruộng đất ít, người dân lại tìm đến các thành phố, khu công nghiệp để kiếm việc làm.
Ông Lý Văn Hạnh - Trưởng thôn Mới, cho biết: thôn có 56 hộ với 278 nhân khẩu, chủ yếu là đồng bào Dao. Thế nhưng ngày thường, người có mặt ở nhà chủ yếu là người già và trẻ nhỏ.
“Người trong độ tuổi lao động theo nhau đi làm xa, chủ yếu xuống Hà Nội làm thợ xây, phụ hồ. Công việc vất vả nhưng thu nhập cao hơn làm ruộng nên rất khó giữ chân bà con”, ông Hạnh nói.
Những ngôi nhà xây to đẹp xuất hiện ngày một nhiều, nhưng phía sau cánh cửa lại thiếu bóng người trẻ. Đó là thực tế đang diễn ra ở không ít bản làng vùng cao.
Những hệ lụy khi bản làng thiếu người trẻ
Không thể phủ nhận những lợi ích mà lao động xa quê mang lại. Thu nhập cao hơn giúp nhiều gia đình cải thiện cuộc sống, xây nhà, mua sắm tài sản... Với những nơi còn ít việc làm, đi làm xa là một lựa chọn sinh kế thực tế của người dân.
Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) từng ghi nhận di cư nông thôn - đô thị có tác động lớn đến cơ cấu gia đình và xã hội ở Việt Nam. Một hệ quả là ngày càng xuất hiện những gia đình mà ông bà sống cùng cháu trong khi cha mẹ đi làm xa.
Tiền người lao động gửi về giúp gia đình ở quê nhưng không thể giải quyết đầy đủ nhu cầu chăm sóc trẻ em, người cao tuổi và những vấn đề xã hội phát sinh từ sự xa cách này.
Ở các bản làng vùng cao, điều đó dễ nhận thấy hơn.
Cha mẹ đi làm xa, việc chăm sóc con cái chủ yếu được trao lại cho ông bà. Ông bà có thể lo cho cháu bữa ăn, giấc ngủ, đưa đón đến trường, nhưng không phải lúc nào cũng có đủ sức khỏe, kiến thức và thời gian để đồng hành với trẻ trong học tập, tâm lý và những vấn đề phát sinh khi trẻ lớn lên.
Theo Quỹ Nhi đồng Liên Hợp Quốc (UNICEF), trẻ em cần được lớn lên trong môi trường gia đình có sự chăm sóc và hỗ trợ đầy đủ; việc thiếu sự chăm sóc của cha mẹ có thể làm gia tăng những nguy cơ đối với sự phát triển thể chất, tâm lý - xã hội và cơ hội của trẻ.
Khoảng cách không chỉ nằm trong từng gia đình mà còn hiện diện ở đời sống cộng đồng.
Nhiều chi đoàn thanh niên ở thôn bản khó duy trì hoạt động thường xuyên bởi lực lượng trẻ phần lớn đi làm xa. Các hoạt động văn hóa, thể thao, tình nguyện hay những công việc chung của cộng đồng cũng thiếu người tham gia.
Những công việc vốn cần sức trẻ ngày càng phải trông vào những người đã lớn tuổi. Từ sản xuất, sửa sang đường làng đến việc chung của thôn, bản, nhiều phần việc được đặt lên vai những người ở lại.
Đi làm xa cũng không phải lúc nào đồng nghĩa với một công việc ổn định. Một bộ phận lao động vùng cao chưa qua đào tạo nghề, thiếu thông tin về thị trường lao động nên dễ chấp nhận những công việc bấp bênh, thiếu bảo đảm.
Tại thôn Phú Lương, từng có trường hợp thanh niên sang Campuchia bị lừa vào một tổ chức lừa đảo, may mắn trốn thoát trở về quê.
Bởi vậy, đằng sau câu chuyện “đi làm xa để có thu nhập cao hơn” còn là câu chuyện về kỹ năng nghề, thông tin việc làm, an toàn lao động và khả năng tiếp cận các dịch vụ an sinh.
Đáng nói, những căn nhà khang trang chưa phải lúc nào cũng đồng nghĩa với một cuộc sống đã thoát nghèo.
Thôn Mới, xã Lai Đồng có 56 hộ thì 22 hộ nghèo, 34 hộ cận nghèo. Thôn Phú Lương, xã Tân Sơn có 162 hộ, trong đó 42 hộ nghèo, 16 hộ cận nghèo. Thôn Hạ Thành, xã Văn Miếu có 117 hộ, vẫn còn 15 hộ nghèo và 8 hộ cận nghèo.
Những con số này cho thấy tiền công từ những chuyến đi xa có thể giúp gia đình giải quyết nhu cầu trước mắt, nhưng chưa chắc tạo ra một sinh kế bền vững.
Tìm giải pháp để người trẻ lập nghiệp tại quê nhà
“Ly nông bất ly hương” vì thế không nên được hiểu là giữ người dân mãi với ruộng đồng.
Điều quan trọng hơn là giúp người dân chuyển đổi nghề nghiệp, nâng cao thu nhập nhưng vẫn có thể sống và làm ăn ngay trên quê hương mình.
Thực tế ở nhiều bản làng cho thấy đất đai, khí hậu, rừng và những sản phẩm đặc trưng vẫn là nguồn lực nếu được tổ chức sản xuất phù hợp.
Tại thôn Hạ Thành, xã Văn Miếu, mô hình đồi cây nguyên liệu, vườn cây ăn quả, ao cá của gia đình ông Đặng Đình Điện mang lại nguồn thu khá. Ở thôn Lóng, xã Tân Sơn, nhiều hộ phát triển cây quế và có thu nhập cao. Gia đình anh Đặng Quang Tiệp ở thôn Đồng Than, xã Tân Sơn có cuộc sống khá giả từ mô hình trồng quýt.
Những mô hình này cho thấy đất quê vẫn có thể tạo ra sinh kế nếu người dân được hỗ trợ đúng cách về vốn, kỹ thuật, tổ chức sản xuất và thị trường.
Với vùng đồng bào dân tộc thiểu số, việc đào tạo nghề cũng cần gắn với sinh kế và điều kiện thực tế của từng địa bàn, thay vì đào tạo dàn trải, không gắn với nhu cầu thị trường.
Tại xã Tân Sơn, địa phương đã ban hành Kế hoạch giải quyết việc làm năm 2026, đặt mục tiêu giải quyết việc làm cho 350 lao động, trong đó 313 lao động trong nước và 37 lao động đi làm việc có thời hạn ở nước ngoài theo hợp đồng.
Theo ông Nguyễn Tiến Như Khoa - Phó Chủ tịch UBND xã Tân Sơn, địa phương sẽ tăng cường phối hợp đào tạo, tuyển chọn lao động theo nhu cầu của doanh nghiệp; kết nối cung - cầu lao động; hỗ trợ người dân tiếp cận thông tin tuyển dụng và các sàn giao dịch việc làm; khuyến khích thanh niên khởi nghiệp, lao động nông thôn chuyển đổi nghề, đồng thời tạo điều kiện tiếp cận nguồn vốn để phát triển sản xuất, kinh doanh, tự tạo việc làm.
Đây là hướng tiếp cận cần thiết: Không đóng cánh cửa di cư, nhưng đồng thời mở thêm cánh cửa việc làm ngay tại quê nhà.
Bởi di cư lao động là một phần của quá trình phát triển. Người trẻ rời quê để tìm kiếm cơ hội tốt hơn là điều khó tránh khỏi khi chênh lệch về việc làm và thu nhập giữa các vùng còn lớn. Điều đáng quan tâm là làm sao để sự lựa chọn ấy thực sự tự nguyện, thay vì trở thành con đường duy nhất để thoát nghèo.
Một bản làng khang trang chưa thể chỉ được đo bằng số căn nhà mới. Sự phát triển còn nằm ở việc những người trong độ tuổi lao động có việc làm, trẻ em được cha mẹ đồng hành, người già được chăm sóc và các hoạt động cộng đồng vẫn có sức sống.
Khi quê hương có việc làm, có sinh kế và có cơ hội phát triển, những người trẻ sẽ có thêm lý do để trở về và ở lại.
