Bản làng hôm nay
Đừng để vùng cao “chạy theo” phòng, chống rủi ro thiên tai
Vừa hết hạn hán, vùng cao Quảng Trị lại bước vào giai đoạn phải đối mặt với nguy cơ sạt lở đất. Những điểm sạt lở, gây chia cắt giao thông không chỉ cảnh báo thiên tai, mà còn là lời nhắc nhở ứng phó với sạt lở đất phải bắt đầu từ chủ động phòng ngừa từ sớm.
Chuỗi rủi ro về thiên tai ở vùng miền núi
Chỉ vài tuần trước, nhiều xã vùng cao Quảng Trị còn chật vật vì thiếu nước sinh hoạt do nắng nóng kéo dài. Xã Lìa, Dân Hóa, Kim Điền... và nhiều bản làng khác sống trong những ngày khô khát do hạn hán. Thế nhưng, ngay sau đợt mưa lớn từ ngày 12 đến 14/9, bức tranh ấy đã đảo chiều. Đất đá đổ xuống đường, bờ suối sụt lở, nhiều tuyến đường vừa mở đã bị chia cắt bởi sạt lở…
Thiên tai ở miền núi không còn đến theo từng hiện tượng riêng lẻ. Hạn hán vừa dứt thì mưa lớn xuất hiện. Mưa lớn kéo theo lũ quét, sạt lở và cô lập bản làng. Chuỗi rủi ro ấy đang dần trở thành thực tế thường xuyên hơn, đặt ra yêu cầu phải thay đổi cách nhìn nhận về an toàn cho người dân vùng cao, vùng DTTS.
Hình ảnh tại dốc Na Lâm trên tuyến Trường Ninh - Trường Sơn, xã Trường Sơn là minh chứng rõ nhất. Khối lượng lớn đất đá từ taluy dương phủ kín mặt đường. Những tảng đá lớn chắn ngang lối đi. Tuyến đường Trường Ninh - Trường Sơn được đầu tư 100 tỷ đồng vừa thông tuyến đã phải cắm biển cấm lưu thông.
Điều đáng suy ngẫm không chỉ là một con đường bị tắc, sáu thôn, bản vùng biên xã Trường Sơn phải đi vòng gần 50 km để lên trung tâm xã. Khi giao thông đứt gãy, việc vận chuyển lương thực, đưa người bệnh đi cấp cứu hay tổ chức cứu hộ đều trở nên khó khăn.
Ở xã Dân Hóa, nguy cơ còn hiện hữu ngay trong khu dân cư. Theo ghi nhận của phóng viên, nhiều ngôi nhà được dựng sát bờ suối hoặc bạt núi để lấy nền xây dựng. Đợt mưa vừa qua đã làm khoảng 100 m bờ kè gần khu vực Cửa khẩu quốc tế Cha Lo sạt lở. Chính quyền địa phương đã phải tổ chức lực lượng di dời toàn bộ người, container và tài sản của người dân khỏi vùng sạt lở.
Theo Phụ lục số 2 của Quyết định ban hành Phương án ứng phó thiên tai theo cấp độ rủi ro thiên tai trên địa bàn xã Dân Hóa năm 2026, địa phương hiện có 173 hộ nằm trong vùng nguy cơ. Trên cơ sở các kịch bản thiên tai, UBND xã Dân Hóa đã xây dựng phương án di chuyển người dân đến nơi an toàn.
Số hộ nằm trong vùng nguy cơ cao về lũ ống, lũ quét và sạt lở đất tập trung ở các bản K - Vi, Y Leng, Cha Lo, K - Óc...
Không riêng Dân Hóa, xã miền núi Kiêm Điền hiện có 15 hộ nằm trong vùng nguy cơ cao về sạt lở. Mỗi lần mưa bão về, chính quyền địa phương lại phải đưa người dân đến nhà văn hóa, trường học để đề phòng rủi ro.
Ông Đinh Anh Tuấn, Phó Chủ tịch UBND xã Kiêm Điền, cho biết: “Địa phương hiện có 15 hộ ở thôn Hóa Sơn nằm trong khu vực cấp bách về sạt lở. Nội dung này, UBND xã cũng đã báo cáo với UBND tỉnh Quảng Trị”.
Những sự việc ấy cho thấy sạt lở không còn là nguy cơ ở đâu đó trên sườn núi. Nó đang tiến sát nơi người dân sinh sống, đồng thời đe dọa trực tiếp đến tài sản và tính mạng của người dân.
Phòng ngừa phải đi trước thiên tai
Điều đáng ghi nhận là chính quyền địa phương không còn chờ đến khi sự cố xảy ra mới hành động. Phương án ứng phó thiên tai năm 2026 của xã Dân Hóa đã xây dựng một hệ thống cảnh báo cụ thể. Từ theo dõi bản tin dự báo thời tiết đến nhận diện các dấu hiệu thực địa như vết nứt mới, cây nghiêng, nước rỉ bất thường hay đá rơi...
Trên cơ sở đó, địa phương chủ động triển khai các giải pháp như di dời dân cư khỏi vùng nguy hiểm, tổ chức lực lượng cảnh giới và xử lý từ sớm, trước khi sự cố xảy ra.
Quan trọng hơn, phương án xác định rõ nguyên tắc sơ tán sớm. Người dân không phải đợi nước tràn qua ngầm hay đất đá ập xuống mới di chuyển. Khi xuất hiện dấu hiệu nguy hiểm trực tiếp, trưởng bản và tổ xung kích được phép tổ chức đưa người ra khỏi vùng rủi ro ngay, đồng thời báo cáo cấp trên.
Cách tiếp cận ấy phù hợp với đặc thù miền núi. Dân Hóa có hơn 9.700 dân, khoảng 95% là đồng bào Bru Vân Kiều và Chứt. Dân cư sống phân tán, nhiều bản nằm ven suối hoặc dưới chân taluy. Chỉ cần một tuyến đường độc đạo bị cắt là cả cụm dân cư có thể bị cô lập.
Tuy nhiên, phương án chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi đi cùng đầu tư hạ tầng bền vững. Một tuyến đường mới không thể chỉ hoàn thành phần nền rồi trông chờ vào thời tiết thuận lợi. Những mái taluy cao sau khi xẻ núi phải được gia cố đồng bộ. Các điểm sạt lở cũ cần được theo dõi thường xuyên. Cầu, ngầm và đường liên bản phải có phương án cảnh giới, biển báo và tuyến thay thế trước mùa mưa.
Ở góc nhìn rộng hơn, vùng cao không thể mãi chạy theo thiên tai. Mỗi mùa mưa lại thống kê thêm điểm sạt lở, mỗi năm lại dựng thêm biển cấm đường.
Thiết nghĩ, điều cần thiết lúc này là chuyển từ tư duy khắc phục thiên tai sang tư duy phòng ngừa thiên tai từ sớm. Bên cạnh đó, cần có giải pháp quản lý rủi ro thiên tai trên toàn không gian miền núi. Khi đầu tư xây dựng hạ tầng cần tính toán trước điều kiện thời tiết cực đoan vùng miền núi. Có như vậy người dân vùng núi, vùng DTTS mới thực sự giảm được rủi ro trong thiên tai.
