Sắc màu 54
Đàn môi của người Hrê nói hộ tình yêu đôi lứa
Trong đời sống cộng đồng của người Hrê (Quảng Ngãi), đàn Ra ngói hay còn gọi là đàn môi xuất hiện ở hầu hết các sinh hoạt văn hóa. Tiếng đàn hòa vào làn điệu ta lêu, ca chôi... trong những dịp lễ hội và tiếng đàn cũng thay lời tỏ tình cho những lứa đôi.
Mượn tiếng đàn để nhắn gửi nỗi lòng
Theo các già làng Hrê, cấu tạo đàn môi khá đơn giản, gồm thanh gỗ tốt ôm trọn phần “lưỡi gà” bằng thép hoặc đồng vậy là thành chiếc đàn. Tuy nhiên, đó chỉ là phần vỏ. Còn để tiếng đàn tròn trịa, trong trẻo, réo rắt như tiếng suối chảy giữa đại ngàn là cả một quá trình kỳ công.

Già làng Phạm Văn Nguyên (81 tuổi), ở thôn Ba Thành, xã Ba Động cho biết: Công đoạn khó nhất của chiếc đàn đàn Ra ngói là đẽo phần lưỡi gà. Chi tiết này đòi hỏi độ mỏng vừa tầm và tính đàn hồi cao. Nếu đẽo quá dày, tiếng đàn bị đục và chói; nếu quá mỏng, âm thanh lại thiếu độ ngân, trong.
Ở cái tuổi "xưa nay hiếm", nhưng mỗi khi nhắc đến đàn Ra ngói, ánh mắt ông vẫn ánh lên niềm vui và say sưa kể về cách làm đàn, cách giữ hơi, về những đêm trai gái Hrê dùng tiếng đàn để tìm hiểu nhau.
Trong những đêm hẹn hò bên bếp lửa hay trong không gian tĩnh mịch của núi rừng, khi đôi trai gái khó thốt ra lời thổ lộ trực tiếp, họ mượn thanh âm của đàn để nhắn gửi nỗi lòng.
“Ngày trước, hễ trai gái thương nhau là lấy đàn Ra ngói ra thổi. Đàn ông thổi trước, đàn bà đáp lời sau. Đôi bên ngồi giáp mặt, cứ thế xướng họa hàng giờ, có khi thâu đêm. Chỉ cần lắng nghe nhịp điệu là hiểu được lòng nhau. Ngược lại, nếu không hợp cái bụng thì tiếng đàn môi chẳng thể hòa điệu”, già làng Phạm Văn Nguyên nhớ lại.
Là một nhạc cụ đơn giản, nhỏ gọn nhưng để chơi đàn thuần thục không phải là điều đơn giản. Khi chơi, người sử dụng đưa đàn lên môi, một tay giữ đàn, tay còn lại dùng ngón tay gảy vào lưỡi gà. Cùng lúc đó, người chơi điều khiển hơi thở, đầu lưỡi, đôi môi và khoang miệng để tạo nên những cung bậc âm thanh khác nhau.

Anh Phạm Văn Lam, một trong số ít người biết chơi đàn Ra ngói, cho biết: Người chơi phải dành nhiều thời gian tập luyện, nhất là cách điều tiết hơi thở. Khi làm chủ được hơi thở, người chơi mới có thể phối hợp môi, lưỡi và khoang miệng để biến những rung động rất nhỏ của thanh kim loại thành những âm thanh khác nhau.
Trăn trở giữ lại tiếng đàn cho mai sau
Là một nhạc cụ quen thuộc và mang nhiều ý nghĩa trong đời sống của đồng bào Hrê, tuy nhiên, cùng với những thay đổi trong đời sống, không gian diễn tấu truyền thống của đàn ngày càng thu hẹp. Số người biết chế tác và chơi đàn thành thạo đàn hiện không nhiều, lớp trẻ không còn mặn mà... nên đàn môi đứng trước nguy cơ mai một.

"Làm sao để giữ lại tiếng đàn cho mai sau" là nỗi trăn trở của các già làng, nghệ nhân Hrê. Già làng Phạm Văn Nguyên bày tỏ: Thanh, thiếu niên bây giờ ít quan tâm đến nhạc cụ này, phần vì loại nhạc cụ này khó học, phần vì trong thời đại này, công dụng của tiếng đàn không còn được phát huy. Để tìm được một người đam mê văn hóa truyền thống và chịu học làm đàn, chơi đàn để truyền dạy là điều rất khó.
“Điều chúng tôi mong muốn lớn nhất là có thêm nhiều thanh niên yêu tiếng đàn của dân tộc mình, chịu khó học chế tác và chơi đàn. Chỉ khi có người trẻ yêu thích, theo học thì tiếng đàn Ra ngói mới còn vang mãi”, già Nguyên trải lòng.
Còn theo Nghệ nhân Phạm Thị Đế, việc gìn giữ tiếng đàn giúp bảo tồn một công cụ âm nhạc cổ truyền mang bản sắc của đồng bào Hrê. Vì thế, mỗi khi có dịp, bà đều mang đàn ra biểu diễn để khơi dậy niềm đam mê cho lớp trẻ.
Ở trong làng, bà cũng thường xuyên trò chuyện, truyền cảm hứng và sẵn sàng dạy cho bất cứ ai muốn học đàn Ra ngói hay hát ta lêu, ca chôi.

Đánh giá về giá trị của loại nhạc cụ này, nhạc sĩ Phạm Minh Đát cho hay: Điểm đặc biệt của đàn Ra ngói nằm ở kỹ thuật diễn tấu độc đáo cùng không gian văn hóa giàu tính nhân văn mà nó đại diện.
“Với những nét độc đáo riêng có, nhạc cụ này hoàn toàn đủ điều kiện để nghiên cứu, lập hồ sơ đề nghị đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để triển khai các giải pháp thiết thực nhằm bảo tồn, phát huy thanh âm truyền thống của người Hrê”, nhạc sĩ Phạm Minh Đát nhấn mạnh.
Bà Phạm Thị Minh Đôi - Phó Chủ tịch UBND xã Ba Động, cho biết: Thời gian qua, những mô hình bảo tồn văn hóa gắn với không gian sinh hoạt cộng đồng tại các khu bảo tồn và khu dân cư đã góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa của đồng bào các dân tộc trên địa bàn xã.
"Chúng tôi luôn khuyến khích các nghệ nhân truyền dạy cho lớp trẻ, đồng thời tạo điều kiện để các đội văn nghệ các thôn, làng tham gia các liên hoan, ngày hội", bà Phạm Thị Minh Đôi cho biết thêm.

