Sắc màu 54
Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu sau ánh hào quang di sản
Mười năm kể từ khi UNESCO ghi danh “Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt” vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, di sản này đã có thêm nhiều cơ hội để lan tỏa trong cộng đồng.
Từ những phủ, đền, bản hội truyền thống đến không gian văn hóa trên nền tảng số, thực hành thờ Mẫu đang tiếp tục vận động giữa yêu cầu bảo tồn giá trị nguyên gốc và thích ứng với đời sống hiện đại.
Mười năm lan tỏa giá trị của một di sản sống
Năm 2016, UNESCO ghi danh “Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt” vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Sau 1 thập niên được vinh danh, điều dễ nhận thấy là sức lan tỏa của di sản ngày càng rộng hơn.
Từ những phủ, đền, bản hội truyền thống, nơi các nghi lễ được thực hành qua nhiều thế hệ, những giá trị của thờ Mẫu đã xuất hiện nhiều hơn trong các hoạt động nghiên cứu, truyền thông, giáo dục văn hóa và đời sống nghệ thuật đương đại.
NSND Vương Duy Biên - Chủ tịch Hiệp hội Phát triển Công nghiệp văn hóa Việt Nam, cho rằng, Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ không chỉ là một hình thức sinh hoạt tín ngưỡng dân gian đặc sắc, mà còn chứa đựng những giá trị văn hóa, tinh thần sâu sắc của dân tộc, trong đó nổi bật là đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, sự tôn vinh vai trò của người phụ nữ và tinh thần cộng đồng.
Trong hành trình lan tỏa của di sản, vùng đất Nam Ðịnh cũ, nay là tỉnh Ninh Bình vẫn giữ vị trí đặc biệt. Ðây là một trong những không gian thực hành thờ Mẫu tiêu biểu, gắn với quần thể Phủ Dầy, nơi thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh và diễn ra nhiều hoạt động lễ hội, thực hành tín ngưỡng quan trọng.
Chính những không gian văn hóa như vậy đã góp phần duy trì sự tiếp nối của di sản trong đời sống cộng đồng.
Cùng với không gian truyền thống, những năm gần đây, thực hành di sản Thờ Mẫu cũng tìm thấy những cách thức tiếp cận mới trong đời sống nghệ thuật. Các chất liệu của Ðạo Mẫu xuất hiện trong nhiều sản phẩm sáng tạo đương đại, đưa hình ảnh, âm nhạc và biểu tượng của di sản đến gần hơn với công chúng trẻ.
Những cái tên quen thuộc như “Cô Ðôi Thượng Ngàn” qua giọng hát của ca nương Kiều Anh, hay MV “Tứ phủ” của Hoàng Thùy Linh đã góp phần tạo nên những cuộc trò chuyện mới về di sản trong đời sống đại chúng.
Thông qua âm nhạc, hình ảnh và ngôn ngữ nghệ thuật hiện đại, những chất liệu vốn gắn với không gian đền phủ như chầu văn, trang phục, hình tượng Thánh Mẫu được tiếp cận dưới một góc nhìn mới.
Không chỉ xuất hiện trong các sản phẩm nghệ thuật, thờ Mẫu còn đang hiện diện ngày càng rõ nét trên không gian mạng - nơi trở thành một kênh quan trọng để thế hệ trẻ tiếp cận với di sản.
Bài toán giữ gìn bản sắc di sản
Sự quan tâm ngày càng lớn của xã hội đối với Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ cho thấy sức sống của một di sản đang tiếp tục vận động trong đời sống đương đại.
Theo NSND Vương Duy Biên, nói đến Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ cần có cách nhìn đầy đủ, tránh đồng nhất di sản này chỉ với nghi lễ lên đồng.
Lên đồng chỉ là một bộ phận trong tổng thể thực hành tín ngưỡng, bên cạnh đó còn có hệ thống các giá trị văn hóa được kết tinh qua trang phục, âm nhạc, hát chầu văn, lễ hội, không gian thờ tự và những tập quán cộng đồng gắn với đời sống tinh thần của người Việt. Chính tổng thể ấy tạo nên bản sắc riêng của di sản.
Trong quá trình phát huy giá trị di sản này, ranh giới giữa sáng tạo với nguy cơ sân khấu hóa, thương mại hóa là vấn đề cần đặc biệt lưu ý.
Sáng tạo chỉ thực sự có ý nghĩa khi được đặt trên nền tảng hiểu biết và tôn trọng những giá trị cốt lõi của di sản; không thể nhân danh đổi mới để làm biến dạng, giản lược hoặc tách rời di sản khỏi không gian văn hóa vốn có.
Ðặc biệt, sự phát triển mạnh mẽ của môi trường số đang tạo ra một không gian mới cho việc tiếp cận di sản. Chỉ với một vài thao tác tìm kiếm trên các nền tảng mạng xã hội, công chúng có thể dễ dàng bắt gặp những hình ảnh liên quan đến hầu đồng, chầu văn, trang phục hay các không gian đền phủ.
Ðiều này giúp di sản đến gần hơn với thế hệ trẻ, nhưng đồng thời cũng đặt ra yêu cầu về việc định hướng nhận thức. Bởi nó cũng đặt ra nguy cơ khi những yếu tố mang tính biểu tượng bị tách khỏi bối cảnh hình thành ban đầu.
Môi trường mạng thường có xu hướng ưu tiên những nội dung ngắn, giàu tính thị giác và dễ thu hút sự chú ý. Nếu thiếu sự dẫn dắt, công chúng có thể chỉ tiếp cận thờ Mẫu qua những hình ảnh bề nổi mà chưa hiểu đầy đủ về lịch sử, ý nghĩa văn hóa và giá trị cộng đồng của thực hành này.
Từ góc nhìn của những người gắn bó trực tiếp với di sản, việc giữ gìn không chỉ nằm ở bảo vệ nghi lễ mà còn là bảo vệ tri thức, ký ức và phương thức truyền dạy. Bởi vậy, những nghệ nhân, thanh đồng, cung văn và cộng đồng thực hành chính là những người lưu giữ mạch nối giữa quá khứ và hiện tại.
