Sắc màu 54
Vì sao "Ét đông" là Tết quan trọng nhất của người Ba Na?
Khi cây lúa đứng thân, bắt đầu trổ đòng thì cũng là lúc người Ba Na (nhóm Giơ Lâng) ở xã Đăk Rve, tỉnh Quảng Ngãi tổ chức lễ "Ét đông", còn gọi là Tết ăn con dúi.
“Con dúi”, biểu tượng của sự cần cù, siêng năng
Từ bao đời nay, cứ vào đầu tháng 10 dương lịch, khi cây lúa đã cứng thân, bắt đầu trổ đòng là người Ba Na ở các làng Kon Go, Kon Gộp, Kon Túc, xã Đăk Rve tổ chức Tết ăn con dúi để thể hiện sự tôn kính với các vị thần tự nhiên.
Già làng Y Brỏi, làng Kon Go, xã Đăk Rve, cho biết: Trong văn hóa của người Ba Na, dúi là một con vật hiền lành, chỉ ăn rễ tre, rễ cỏ, không phá hoại mùa màng của dân làng.
“Người Ba Na còn xem con dúi là biểu tượng của sự cần cù, siêng năng sẽ mang tới may mắn, sinh sôi nảy nở và mang lại sự ấm no, an lành cho dân làng”, già làng Y Brỏi cho biết thêm.
Trước khi làm Tết ăn con dúi, thanh niên được già làng phân công vào rừng chặt tre về làm cây nêu dựng trước nhà rông và dựng ở cổng làng để đón chào khách từ phương xa đến thăm làng, dự lễ hội của làng.
“Điểm đặc biệt của những cây nêu trong ngày lễ Tết ăn con dúi là biểu tượng của bông lúa. Vì cây lúa mang lại lương thực cho dân làng được ấm no”, già làng Y Brỏi chia sẻ.
Ngày 31/5/2021, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã công bố quyết định công nhận 10 di sản văn hóa phi vật thể vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, trong đó có Lễ "Ét đông" (Tết ăn con dúi) của dân tộc Ba Na - nhóm Giơ Lâng.
Để chuẩn bị Tết ăn con dúi, mỗi gia đình khi đi rừng hay lên nương rẫy đều tìm cho được ít nhất là một con dúi, mang về làm sạch ruột, ướp muối, luộc chín rồi treo lên giàn bếp để dành. Đồng thời, chuẩn bị một ghè rượu thật ngon. Đây là hai lễ vật bắt buộc, không thể thiếu để dâng lên Yàng trong ngày lễ.
Ngày hội đoàn viên của các dòng họ
Theo quan niệm của người Ba Na nhánh Jơ Lâng, Tết ăn con dúi cũng là ngày hội đoàn viên, người làng đi làm ăn xa, những người con đi lập gia đình ở làng khác đều trở về, quần tụ bên gia đình.
Tết ăn con dúi diễn ra trong 2 ngày 2 đêm, với sự tham gia của tất cả dân làng.
Ngày đầu tiên sẽ được tổ chức ở quy mô gia đình. Các gia đình sẽ tập trung về nhà làng (nhà dòng họ) ở xung quanh nhà rông chuẩn bị lễ vật để mang đến nhà rông.
Già làng A Xoan, làng Kon Gộp, xã Đăk Rve, cho biết: Ngày đầu tiên, tất cả các dòng họ trong làng sẽ tập trung về nhà làng của mỗi gia đình. Ngoài việc chuẩn bị lễ vật, gia đình tổ chức nấu ăn và quây quần bên nhau.
Trong ngày lễ chính tại nhà rông, các gia đình sẽ mang đến một ché rượu cần, con dúi, một cuộn sợi chỉ, một ít hạt gạo, một bó lá chuối tươi, ống lồ ô để làm lễ cúng.
Riêng con dúi sẽ được cột vào một que tre, từ đầu đến đuôi được trang trí bằng những hạt cườm đủ màu sắc, tượng trưng cho nền sản xuất nông nghiệp, nương rẫy.
Trên đầu que tre nhọn được cột một ngọn đèn làm từ sáp ong. Trên cây tre còn có biểu tượng của cây cung để xua đuổi những điều không may mắn, một ít bông gòn để cầu mong sự phồn thịnh cho gia chủ.
Ông Đinh Thới, làng Kon Gộp, xã Đăk Rve cho biết: Ngoài con dúi, ché rượu cần thì phải có hạt gạo. Ví dụ, gia đình tôi 10 người thì tôi sẽ mang theo 11 hạt gạo, 10 hạt tượng trưng cho 10 người, còn 1 hạt dâng lên thần linh.
“Hạt gạo dâng lên thần linh để tỏ lòng biết ơn vì đã giúp cho gia đình mùa màng bội thu, có cơm ăn, cuộc sống ấm no”, ông Đinh Thới cho biết thêm.
Tinh thần đoàn kết của người Ba Na
Khi đến giờ làm lễ, già làng là người đầu tiên mang lễ vật đến nhà rông. Ché rượu cần của già làng được đặt ở chính giữa nhà rông và được buộc vào cây cột chính.
Sau đó các hộ trong làng cứ theo thứ tự đã quy định, lần lượt kéo sợi dây từ vị trí cột ghè rượu của già làng về vị trí cột ghè rượu của gia đình mình.
Theo lý giải của già làng Y Brỏi, việc làm này lan tỏa tinh thần đoàn kết của cộng đồng.
Nghi thức này cũng thể hiện nét đẹp liên quan đến cây lúa, đó là dẫn đường cho hạt lúa được mùa về đến từng nhà, mang theo những điều may mắn, tốt lành đến mọi người.
Khi tất cả đã chuẩn bị xong, già làng sẽ đại diện cho dân làng làm lễ cúng các vị thần linh, cầu cho thời tiết thuận lợi, mùa màng bội thu và dân làng không có ai đau bệnh.
“Tết ăn con dúi là tết quan trọng nhất của người Ba Na chúng tôi. Chỉ sau khi tổ chức tết này thì người dân mới được phép làm những việc lớn của gia đình như: Làm nhà mới, sửa nhà cũ, cưới hỏi, mua trâu, bò...” già làng A Xoan, làng Kon Gộp, xã Đăk Rve cho biết.
Không chỉ là nghi lễ cầu mùa, Tết ăn con dúi còn mang ý nghĩa giáo dục sâu sắc. Thông qua lễ hội, đồng bào Ba Na nhánh Giơ Lâng nhắc nhở các thế hệ con cháu luôn kính trọng thiên nhiên; yêu thương, đùm bọc lẫn nhau và chăm chỉ lao động để xây dựng cuộc sống ngày càng ấm no, hạnh phúc.
