Giáo dục dân tộc
Để học sinh người Chăm thêm yêu tiếng nói, chữ viết của dân tộc mình
Bên cạnh học tiếng Việt, học sinh con em đồng bào Chăm ở Khánh Hòa còn được học tiếng nói, chữ viết của dân tộc mình. Điều này không chỉ góp phần bảo tồn, phát huy giá trị truyền thống, mà còn hỗ trợ các em trong tiếp thu các môn học tốt hơn.
Chữ viết - minh chứng cho trình độ văn minh của người Chăm
Đồng bào Chăm vốn có nền văn hóa phát triển rất đa dạng và chữ viết chính là minh chứng cho trình độ văn minh của người Chăm. Xưa kia, chữ Chăm từng được khắc trên đá, viết trên lá buông, lưu trong kinh sách và thư tịch cổ.
Theo các tài liệu nghiên cứu về ngôn ngữ Chăm, trong quá trình hình thành và phát triển, chữ viết của đồng bào Chăm có nhiều tên gọi, dạng thức khác nhau, trong đó thường được nhắc đến là Akhar Mang Kal (chữ Chăm cổ) và Akhar Thrah (chữ Chăm truyền thống).
Qua từng thời kỳ, dù phương tiện lưu giữ thay đổi, chữ viết vẫn giữ vai trò chuyển tải tiếng nói, tri thức, tín ngưỡng, văn chương và đời sống của cộng đồng người Chăm. Trong đó, Akhar Thrah được sử dụng phổ biến trong kinh sách, nghi lễ, sáng tác văn học và ghi chép. Đây cũng là cơ sở của chữ Chăm được đưa vào giảng dạy trong trường học.
Chữ Chăm có hệ thống phụ âm, nguyên âm, các dấu kết hợp tạo âm, vần và ký hiệu chữ số riêng từ 0 đến 9, được viết từ trái sang phải. Để sử dụng thành thạo, người học phải nắm được hình dạng ký tự, cách ghép âm, ghi dấu và quy tắc chính tả.
Vì vậy, nhiều người Chăm, nghe và nói tiếng mẹ đẻ khá tự nhiên nhưng đọc, viết lại là một quá trình học tập cần sự kiên trì.
Nỗ lực đưa tiếng nói, chữ viết Chăm vào trường học
Theo Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Khánh Hòa, tiếng Chăm được đưa vào dạy thực nghiệm trong trường phổ thông từ năm học 1977 - 1978. Sau đó, việc dạy tiếng nói, chữ viết Chăm từng bước được mở rộng tại các trường vùng đồng bào Chăm.
Bộ chữ Akhar Thrah được sử dụng làm nền tảng biên soạn sách giáo khoa tiếng Chăm bậc tiểu học.
Những năm gần đây, việc dạy tiếng nói, chữ viết Chăm trong các trường học càng được chú trọng. Hiện toàn tỉnh Khánh Hòa có 23 trường tiểu học, 296 lớp với khoảng 9.000 học sinh học tiếng Chăm.
Đơn cử như Trường Tiểu học Ninh Phước (xã Ninh Phước) có 23 lớp, với khoảng 700 học sinh học tiếng Chăm từ lớp 1, với thời lượng 2 tiết/tuần.
Theo cô Thọ Thị Bảy, Phó Hiệu trưởng Trường Tiểu học Ninh Phước, phần lớn học sinh có lợi thế về nghe, nói, do thường xuyên giao tiếp bằng tiếng Chăm với ông bà, cha mẹ. Tuy nhiên, khi bước vào lớp 1, các em vẫn phải bắt đầu từ việc nhận diện mặt chữ, tập ghép âm, ghi dấu rồi mới đến viết đúng chính tả.
Những từ ngữ, câu nói quen thuộc trong sinh hoạt hằng ngày, giáo viên hướng dẫn học sinh nhận biết cách thể hiện bằng chữ viết. Cách dạy này giúp các em tiếp cận bài học gần gũi hơn, nhưng khó khăn vẫn nằm ở việc ghi nhớ và vận dụng đúng các quy tắc khi viết.
“Việc biết đọc, biết viết chữ Chăm không chỉ giúp học sinh sử dụng thành thạo tiếng mẹ đẻ, mà còn mở thêm cơ hội tiếp cận lịch sử, phong tục, lễ hội, truyện kể, dân ca và những tri thức được lưu giữ bằng chữ viết của dân tộc”, cô Thọ Thị Bảy chia sẻ.
Ở Trường Tiểu học Phước Hữu (xã Phước Hữu), việc dạy tiếng Chăm cũng được triển khai từ nhiều năm nay. Gắn bó với nghề từ năm 2007, cô Hán Thị Kim Anh thấu hiểu sự nhọc nhằn khi truyền đạt ngôn ngữ nghìn năm tuổi này.
Cô Kim Anh cho biết: Bảng chữ cái tiếng Chăm trong chương trình tiểu học có 37 chữ cái. Chữ Chăm viết từ trái sang phải. Phần thân chữ được “treo” ngay dưới dòng kẻ. Các chân chữ (dấu chữ phụ) có thể đặt ở trước, sau, trên hoặc dưới phụ âm cái (chữ mẹ) để tạo thành vần hoàn chỉnh…
“Học sinh mới học tiếng Chăm như tờ giấy trắng. Ở nhà, các em thường nói chuyện bằng tiếng Chăm nên đến trường, việc nghe, nói tiếng Chăm không khó, nhưng để viết được chữ Chăm không hề dễ. Tôi phải uốn nắn, hướng dẫn tỉ mỉ từng nét như tập vẽ vậy”, cô Kim Anh bộc bạch.
Cô Bá Thị Huyền, Phó Hiệu trưởng Trường tiểu học Phước Hữu, cho biết: Nhà trường bố trí riêng 2 giáo viên chuyên trách dạy môn học này. Các lớp học đều được trang bị tivi, bảng chữ cái tiếng Chăm. Ngoài 576 học sinh người Chăm, 5 em người Kinh cũng tích cực tham gia học tiếng Chăm, đưa tỷ lệ học sinh toàn trường tiếp cận tiếng Chăm đạt 100%.
“Việc dạy tiếng Chăm mang lại hiệu quả thiết thực. Giáo viên dùng tiếng Chăm giải nghĩa các từ tiếng Việt khó, giúp học sinh tiếp cận song song 2 ngôn ngữ và thêm yêu văn hóa dân tộc mình”, cô Huyền chia sẻ thêm.
Có thể nói, việc đưa tiếng Chăm vào trường học ở tỉnh Khánh Hòa không chỉ khẳng định chủ trương đúng đắn trong bảo tồn văn hóa dân tộc, mà còn thiết thực giúp học sinh phát triển năng lực ngôn ngữ. Từ đó, tạo nền tảng vững chắc cho việc học tập và góp phần bảo tồn văn hóa truyền thống.
Còn đó những khó khăn
Tuy nhiên, trên thực tế, việc dạy và học tiếng Chăm trên địa bàn tỉnh Khánh Hòa hiện vẫn gặp nhiều khó khăn. Học sinh thường chỉ quen nói trong đời sống hằng ngày, ít có cơ hội rèn đọc và viết.
Ngoài ra, hệ chữ Chăm có ký tự riêng, cấu trúc phức tạp, dễ nhầm lẫn; trong khi sách giáo khoa, tài liệu tham khảo theo chương trình mới còn hạn chế.
Bà Lê Thái Trường Thi, Phó Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Khánh Hòa, cho hay: Hiện tại, ở các trường có học sinh người Chăm, mỗi tuần chỉ duy trì 2 tiết dạy tiếng Chăm. Nếu có bài học dài, cần nhiều thời gian hơn, các trường sẽ linh hoạt sử dụng thời gian tăng thêm của các lớp học 2 buổi/ngày.
Để nâng cao hiệu quả giảng dạy và duy trì việc sử dụng tiếng Chăm trong nhà trường, tùy thực tế, các trường sẽ tổ chức thêm các hoạt động khác có sử dụng tiếng Chăm. Đây chính là môi trường tốt để cho học sinh sử dụng tiếng mẹ đẻ, được nghe, được nói và được thực hành ngôn ngữ một cách tự nhiên, sống động hơn”, bà Lê Thái Trường Thi khẳng định.
