Ẩm thực dân tộc
Ngôi làng cổ trăm tuổi với những bí quyết giữ nghề truyền thống
Không chỉ có những mái nhà ngói âm dương gần trăm tuổi, thôn Đống Đa, xã Thượng Nông, tỉnh Tuyên Quang còn lưu giữ nghề dệt thổ cẩm và bí quyết làm men từ hơn 20 loại lá.
Vì sao nhà sàn Đống Đa khác biệt?
Thôn Đống Đa, xã Thượng Nông hiện có 258 hộ, với 1.287 nhân khẩu, gồm 5 dân tộc cùng sinh sống, trong đó phần lớn là đồng bào dân tộc Tày.
Qua nhiều thế hệ, đồng bào Tày trong thôn vẫn duy trì kiểu nhà sàn truyền thống. Tuy nhiên, thay vì lợp lá cọ như nhà sàn ở nhiều địa phương lân cận, nhà sàn ở thôn Đống Đa lại có mái ngói máng âm dương. Chính kiểu mái này tạo nên nét kiến trúc riêng cho ngôi làng.
Bà Lê Thị Vương - Trưởng thôn Đống Đa, cho biết: Nhà sàn của người Tày ở Đống Đa có từ nhiều đời nay. Điểm khác biệt là phần mái được lợp bằng ngói máng âm dương. Các viên ngói được xếp nối tiếp nhau, một hàng úp, một hàng ngửa, tạo thành những đường sóng chạy dọc mái nhà. Kiểu lợp này đã được người dân gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Để tạo nên mái ngói âm dương, người thợ phải căn chỉnh từng viên ngói sao cho các hàng úp, ngửa khớp với nhau, vừa tạo độ chắc chắn, vừa giúp nước mưa thoát theo các rãnh.
Do mái ngói khá nặng, khung nhà, hệ thống cột và vỉ kèo cũng phải được làm chắc chắn. Chính cách kết cấu đồng bộ này giúp những ngôi nhà sàn có thể giữ được mái ngói qua nhiều năm tháng.
“Nhà có thể sửa sang, thay cột, gia cố sàn theo thời gian nhưng mái ngói thì các gia đình vẫn muốn giữ. Viên nào vỡ thì tìm viên khác thay vào, chứ ít ai muốn chuyển sang lợp tôn. Nhiều ngôi nhà đã qua mấy thế hệ, mái ngói vẫn còn nguyên dáng cũ. Đó cũng là nét riêng mà người dân Đống Đa luôn muốn bảo tồn”, bà Vương chia sẻ.
Không chỉ khác biệt ở vật liệu lợp mái, những ngôi nhà sàn ở Đống Đa còn gắn với tập quán sinh hoạt lâu đời của người Tày.
Không gian dưới gầm sàn được tận dụng làm nơi để nông cụ, cất giữ vật dụng sản xuất; phía trên là nơi sinh hoạt, tiếp khách và nghỉ ngơi của các thành viên trong gia đình.
Những ngôi nhà được truyền từ cha mẹ sang con cái, nhiều gia đình dù đã có nhà xây vẫn giữ lại nhà sàn để sử dụng.
Trong khi kiến trúc nhà ở tại nhiều khu dân cư đã có những thay đổi đáng kể, thôn Đống Đa vẫn còn những nếp nhà sàn cổ được bảo quản tương đối nguyên vẹn.
Sau khi hai xã Thượng Nông và Thượng Giáp sáp nhập, diện mạo khu dân cư có thêm nhiều đổi thay, những ngôi nhà xây kiên cố, hiện đại dần xuất hiện bên cạnh nhà sàn truyền thống.
Sự thay đổi ấy phản ánh đời sống ngày càng khởi sắc của người dân, nhưng cũng đặt ra bài toán bảo tồn để những giá trị kiến trúc cũ không bị mai một.
Giữ nghề xưa, mở hướng sinh kế
Bà Lương Thị Oanh - Phó Chủ tịch Ủy ban MTTQ xã Thượng Nông, cho biết: Người Tày ở Đống Đa không chỉ duy trì những ngôi nhà sàn cổ mà còn lưu giữ nhiều nghề thủ công và cách chế biến món ăn truyền thống. Hiện nay, một số nghề đang được phát triển theo hướng sản phẩm hàng hóa, giới thiệu đến khách hàng và phục vụ du khách.
Từ xa xưa, nghề dệt thổ cẩm đã gắn bó với đời sống phụ nữ Tày ở Đống Đa. Để hoàn thành một tấm vải chàm với họa tiết hình quả trám, chim muông, nhánh cây cách điệu, người dệt phải trải qua nhiều công đoạn, từ chuẩn bị sợi, mắc khung đến phối màu, tạo hoa văn. Nghề này đòi hỏi sự kiên nhẫn, khéo léo và thường được các bà, các mẹ truyền dạy cho con gái từ nhỏ.
Chị Dương Thị Thùy - Chi hội trưởng Chi hội Phụ nữ thôn Đống Đa, chia sẻ, hiện nay, nhiều gia đình trong thôn vẫn lưu giữ khung cửi cũ, một số hộ đóng thêm khung mới để tiếp tục dệt. Chi hội Phụ nữ cũng vận động hội viên trồng bông, tổ chức hướng dẫn, truyền dạy nghề cho phụ nữ trẻ.
Ngày nay, thổ cẩm không chỉ phục vụ sinh hoạt gia đình. Bên cạnh trang phục truyền thống, phụ nữ trong thôn còn làm túi xách, khăn, gối, chăn và đồ lưu niệm, từng bước mở rộng đầu ra cho sản phẩm.
Bên cạnh nghề dệt, người Tày ở Đống Đa còn duy trì các nghề chế biến thực phẩm như làm cốm, bánh chưng, bánh dày, bánh gai. Đặc biệt, nghề làm men lá, nấu rượu ngô đang được quan tâm và có bước phát triển.
Anh Hoàng Văn Núi - Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp Thượng Nông, cho biết: Men lá truyền thống được làm từ hơn 20 loại lá cây rừng và dược liệu khác nhau, trong đó có lá riềng, lá ớt, sả, cán cuông, nhá héo… Mỗi loại lá có đặc tính riêng nên người làm phải có kinh nghiệm lựa chọn, sơ chế và phối trộn.
Nguyên liệu sau khi nghiền, trộn được nặn thành bánh men, phơi khô và bảo quản để sử dụng khi nấu rượu.
Theo anh Núi, nghề làm men lá chủ yếu dựa vào kinh nghiệm truyền qua nhiều thế hệ. Để duy trì nghề, anh cùng các thành viên hợp tác xã hướng dẫn người dân kỹ thuật làm, ủ và bảo quản men. Đồng thời, từng bước chuẩn hóa quy trình, nâng cao chất lượng sản phẩm và tìm kiếm thị trường tiêu thụ.
Từ một nghề phục vụ nhu cầu gia đình, làm men lá và nấu rượu ngô đang được định hướng phát triển thành sản phẩm hàng hóa. Hướng đi này được kỳ vọng góp phần tạo đầu ra, tăng thu nhập và duy trì những kinh nghiệm sản xuất truyền thống ở vùng đồng bào DTTS xã Thượng Nông.
.jpg)
