Ẩm thực dân tộc
Món ăn trong Lễ cúng Trăng của đồng bào Khmer trở thành hàng hóa đặc sản
Từ món ăn gắn với Lễ cúng Trăng của đồng bào Khmer, cốm dẹp Phước Quới, xã Thuận Hòa, TP. Cần Thơ đang dần trở thành đặc sản được sản xuất quanh năm.
Việc ứng dụng máy móc, mở rộng thị trường và gắn nghề truyền thống với du lịch văn hóa đang tạo thêm cơ hội để người dân nâng cao thu nhập, đồng thời gìn giữ những giá trị được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Từ tiếng chày thủ công đến đổi mới cách làm nghề
Để làm ra mẻ cốm thơm ngon, người thợ ở Phước Quới phải lựa chọn nếp kỹ càng, ngâm, rửa sạch, loại bỏ hạt lép rồi để ráo trước khi đưa lên chảo rang.
Khi những hạt nếp bắt đầu nổ, người thợ nhanh chóng đưa nếp khỏi bếp, chuyển sang công đoạn quết. Đây là khâu đòi hỏi sức lực và kinh nghiệm, quyết định độ dẻo, độ mỏng của từng cánh cốm.
Gia đình anh Lâm Minh Thới ở ấp Phước Quới có 4 thế hệ gắn bó với nghề quết cốm dẹp. Hiện anh là chủ cơ sở sản xuất cốm dẹp với 6 chiếc máy quết cốm dẹp.
Trước đây, vào mùa Lễ hội Ooc Om Bok, các thành viên trong gia đình thường phải thức từ 2 giờ sáng, quết cốm đến xế chiều mới đủ hàng giao cho khách.
Công việc nặng nhọc ấy đã có nhiều thay đổi trong 4 năm qua, khi cơ sở của gia đình anh Thới đưa máy móc vào hỗ trợ công đoạn quết cốm.
Thay vì cần 2 người luân phiên dùng chày giã liên tục, nay chỉ cần 1 người ngồi giữ chiếc sọt bằng lưới để máy vận hành.
Anh Thới cho biết, trong vòng 1 giờ, máy có thể quết khoảng 15 kg nếp, trong khi làm bằng tay chỉ đạt khoảng 10 kg. Nhờ vậy, cơ sở giảm được chi phí thuê nhân công, tăng năng suất và giúp người làm nghề đỡ vất vả hơn. Cốm sau khi quết bằng máy cũng dẹp, đều hơn so với giã thủ công.
“Tôi gắn bó với nghề làm cốm từ nhỏ, nên yêu quý nghề truyền thống này. Tuy nhiên, do mọi khâu làm cốm đều bằng thủ công, nên khá vất vả. Thấy người ta có máy móc trợ giúp, nên tôi tự mày mò làm ra chiếc máy này”, anh Thới chia sẻ.
Dù cải tiến phương thức sản xuất, anh vẫn chú trọng giữ lại những yếu tố truyền thống.
Bộ phận chày quết, cối và chiếc vợt đựng cốm bằng gỗ vẫn được duy trì trong thiết kế máy, như một cách lưu giữ kỹ thuật làm nghề của gia đình.
Nghề làm cốm dẹp ở Phước Quới đã được đồng bào Khmer truyền qua nhiều thế hệ, tồn tại hơn một thế kỷ.
Không chỉ là một sản phẩm ẩm thực, cốm dẹp còn gắn với đời sống văn hóa, tín ngưỡng của cộng đồng Khmer Nam Bộ.
Đưa đặc sản truyền thống đến gần thị trường
Trước đây, người dân Phước Quới chủ yếu làm cốm dẹp vào những ngày trước Lễ Ooc Om Bok.
Đến mùa lễ hội, các gia đình trong phum sóc lại tất bật rang nếp, quết cốm, sàng sảy để kịp phục vụ nhu cầu cúng Trăng và bán cho người dân trong vùng. Tuy nhiên, cùng với sự thay đổi của thị trường, cốm dẹp giờ được sản xuất và tiêu thụ quanh năm.
Từ năm 2024, Câu lạc bộ giới thiệu nghề truyền thống quết cốm dẹp của đồng bào Khmer được thành lập trong khuôn khổ hoạt động bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của các DTTS gắn với phát triển du lịch.
Năm 2025, nghề quết cốm được giới thiệu, trình diễn tại các sự kiện văn hóa. Qua đó, người dân và du khách có cơ hội tìm hiểu quy trình sản xuất, trực tiếp quan sát các công đoạn làm cốm và hiểu hơn về giá trị văn hóa của sản vật địa phương.
Ông Võ Minh Luân - Phó Chủ tịch Thường trực UBND xã Thuận Hoà, TP. Cần Thơ cho biết, khi được tổ chức bài bản, trải nghiệm rang nếp, quết cốm, sàng sảy và thưởng thức thành phẩm có thể trở thành một hoạt động hấp dẫn trong hành trình khám phá văn hóa Khmer. Hướng đi này có thêm cơ sở từ các chính sách phát triển sản phẩm địa phương.
Theo Kế hoạch số 178/KH-UBND ngày 16/4/2026 về thực hiện Chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP), TP. Cần Thơ xác định phát triển OCOP gắn với tiểu thủ công nghiệp, ngành nghề, dịch vụ và du lịch nông thôn; khai thác giá trị di sản văn hóa, làng nghề truyền thống và tri thức dân gian để hình thành sản phẩm khác biệt, có giá trị gia tăng cao.
Thành phố ưu tiên hỗ trợ hợp tác xã, tổ hợp tác, doanh nghiệp nhỏ và vừa, hộ sản xuất tại vùng đồng bào DTTS; khuyến khích người DTTS tham gia phát triển sản phẩm OCOP.
Các nội dung hỗ trợ gồm xây dựng nhãn hiệu, sở hữu trí tuệ, thiết kế bao bì, nhãn mác, liên kết chuỗi giá trị, xúc tiến thương mại và chuyển đổi số.
Giai đoạn 2026 - 2030, TP. Cần Thơ cũng đặt mục tiêu tăng tiêu thụ sản phẩm thông qua các nền tảng thương mại điện tử, tạo điều kiện để đặc sản địa phương tiếp cận khách hàng ngoài phạm vi làng nghề và thị trường truyền thống.
Để tận dụng những điều kiện thuận lợi này, người làm nghề cần từng bước chuẩn hóa quy trình sản xuất, xây dựng thương hiệu, cải tiến bao bì và tăng cường liên kết thị trường.
Việc ứng dụng mã QR, truy xuất nguồn gốc và đưa sản phẩm lên các nền tảng thương mại điện tử cũng có thể giúp cốm dẹp tiếp cận khách hàng thuận tiện hơn.
Giữ nghề, vì thế, không chỉ là giữ tiếng chày, bếp lửa hay hương nếp mới. Đó còn là tạo điều kiện để người làm nghề sống được bằng nghề, để những giá trị văn hóa truyền thống tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay và được trao truyền cho các thế hệ mai sau.
