Thành tựu và Phát triển

Thành tựu và Phát triển

Khi văn hóa mở hướng phát triển cho bản làng vùng cao

Uyển Nhi • 19/10/2026 15:49

Từ những nếp nhà sàn, làn điệu dân ca đến nghề dệt lanh, thổ cẩm truyền thống, những giá trị văn hóa đang được nhiều cộng đồng vùng cao phát huy để tạo sinh kế, nâng cao thu nhập. Phát huy nguồn lực ấy không chỉ là gìn giữ bản sắc, mà còn góp phần thực hiện mục tiêu giảm nghèo bền vững, phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi, với người dân thực sự là chủ thể và trực tiếp hưởng lợi.

1(5).jpg
Cụ Hà Thị Nhân, nghệ nhân dệt thổ cẩm tại thôn Lặn Ngoài, Pù Luông, Thanh Hóa, tận tình hướng dẫn du khách quốc tế trải nghiệm kỹ thuật đưa thoi truyền thống của đồng bào Thái.

Đánh thức nguồn lực văn hóa từ bản sắc cộng đồng

Ở Pù Luông, tỉnh Thanh Hóa, những nếp nhà sàn của người Thái, người Mường, nghề dệt thổ cẩm, các làn điệu dân ca, điệu múa truyền thống và những món ăn mang hương vị núi rừng đang góp phần tạo nên sức hấp dẫn riêng.

Nhằm khai thác lợi thế này của địa phương để phát triển du lịch, chị Lò Thị Hoài, Trưởng nhóm du lịch cộng đồng Kho Mường (bản Kho Mường, xã Pù Luông) đã vận động hàng chục hộ gia đình tham gia cung cấp dịch vụ lưu trú, ẩm thực và phục vụ khách tham quan. Người dân không chỉ đón khách tại nhà sàn mà còn giới thiệu văn hóa của cộng đồng qua trang phục truyền thống, nghề dệt thổ cẩm, lời ca, điệu múa và các món ăn địa phương.

Những sản vật quen thuộc như vịt Cổ Lũng, ốc đá, gà đồi, canh lá đắng cũng trở thành điểm nhấn trong trải nghiệm ẩm thực. Một số hộ còn tìm cách nâng giá trị nông sản sẵn có, tận dụng quả quýt địa phương để làm gia vị, ngâm rượu, chế biến trà từ vỏ quýt hoặc ngâm mật ong. Nhờ đó, sản vật bản địa không chỉ được giới thiệu mà còn tạo thu nhập cho người dân.

Theo thống kê của UBND xã Pù Luông, trên toàn địa bàn xã hiện có 67 cơ sở lưu trú, homestay với tổng công suất khoảng 2.800 khách mỗi ngày. Hoạt động du lịch tạo việc làm thường xuyên cho khoảng 500 lao động trực tiếp là người địa phương, cùng nhiều lao động gián tiếp. Đây là những con số cho thấy du lịch cộng đồng đang mở thêm sinh kế, đồng thời tạo động lực để người dân gìn giữ những giá trị làm nên bản sắc của bản làng.

Đánh thức và khai thác giá trị từ nghề thủ công truyền thống đang được Đồng Văn (Tuyên Quang) tổ chức lại theo hướng sản xuất hàng hóa, gắn kết nối thị trường.

Chị Vàng Thị Dế, người sáng lập Dự án Hemp Hmong Vietnam, ở thôn Nhèo Lủng, xã Đồng Văn, đã lựa chọn tiếp nối nghề dệt lanh được mẹ và bà truyền dạy. Từ một nghề thủ công gắn bó lâu đời với đời sống người Mông, chị từng bước tập hợp những người có kinh nghiệm, tổ chức sản xuất và tìm đầu ra cho sản phẩm.

Theo Chị Vàng Thị Dế, mô hình đã liên kết bao tiêu khoảng 10ha lanh, đồng thời tạo việc làm cho 10 phụ nữ tại địa phương, với thu nhập khoảng 4 - 6 triệu đồng/người/tháng. Xưởng cũng liên kết với hơn 30 hộ gia đình, giúp mỗi hộ có thêm khoảng 2 - 3 triệu đồng/tháng.

Việc tham gia hội chợ, hội thảo và kết nối với khách hàng, đối tác nước ngoài giúp sản phẩm vải lanh tiếp cận những thị trường mới. Đáng chú ý, quá trình tổ chức sản xuất còn tạo cơ hội để người trẻ học lại các công đoạn như vẽ sáp ong, nhuộm chàm, dệt vải - những kỹ thuật chứa đựng tri thức và thẩm mỹ truyền thống của người Mông.

5.jpg
Gìn giữ nét đẹp nghề dệt thổ cẩm lâu đời của đồng bào vùng cao Pù Luông.

Chính sách tạo động lực để văn hóa trở thành nguồn lực phát triển

Thực tiễn tại Pù Luông và Đồng Văn cho thấy, khi văn hóa trở thành nguồn lực để phát triển sẽ cải thiện đời sống người dân. Dù vậy, tiềm năng này vẫn chưa được phát huy đầy đủ. Không ít nghề truyền thống, tri thức bản địa và sản vật đặc hữu còn gặp khó trong tổ chức sản xuất, xây dựng thương hiệu và tìm đầu ra ổn định. Đáng chú ý, những người trực tiếp gìn giữ các giá trị văn hóa vẫn chưa có nhiều cơ hội tham gia sâu vào quá trình tạo lập và phân chia lợi ích kinh tế.

Theo số liệu được nêu tại tọa đàm về khơi dậy nguồn lực văn hóa vùng đồng bào DTTS tổ chức tháng 8/2026, trong gần 3,9 triệu hộ DTTS, chỉ có 6.114 hộ làm dịch vụ du lịch và 10.568 hộ làm nghề thủ công truyền thống, trong khi số hộ sản xuất nông, lâm, thủy sản lên tới hơn 2,77 triệu. Những con số cho thấy dư địa chuyển hóa tài nguyên văn hóa, tri thức bản địa thành các hoạt động kinh tế có giá trị gia tăng vẫn còn lớn.

Theo bà Nguyễn Thị Hồng Huệ, Phó Vụ trưởng Vụ Chính sách, Bộ Dân tộc và Tôn giáo, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là khoảng cách giữa giá trị văn hóa mà cộng đồng đang nắm giữ và giá trị kinh tế mà thị trường có thể tạo ra. Thực tế, nhiều nghề truyền thống chưa được tổ chức thành sản phẩm phù hợp với nhu cầu thị trường; sản vật đặc hữu chưa có thương hiệu đủ mạnh; tri thức bản địa chưa được khai thác tương xứng. Điều này đặt ra yêu cầu tăng cường liên kết giữa Nhà nước, địa phương, doanh nghiệp và cộng đồng, chuyển từ hỗ trợ đơn lẻ sang phát triển chuỗi giá trị.

Ở góc độ phát triển thị trường, ông Bùi Nguyễn Anh Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, Bộ Công Thương, nhấn mạnh cộng đồng không chỉ cung cấp nguyên liệu hay hình ảnh cho sản phẩm, thương hiệu. Người dân cần được tham gia quyết định cách sử dụng các yếu tố văn hóa, được ghi nhận là chủ thể có quyền đối với tri thức và thiết kế truyền thống, đồng thời được nâng cao năng lực kinh doanh và hưởng lợi từ giá trị gia tăng. Đây là yêu cầu quan trọng để việc khai thác văn hóa không tách rời quyền làm chủ của chính những người gìn giữ di sản.

Những yêu cầu trên cũng là định hướng quan trọng trong triển khai Chương trình MTQG xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi giai đoạn 2026 - 2035, giai đoạn I từ năm 2026 đến năm 2030, đã được Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường phê duyệt tại Quyết định số 417/QĐ-BNNMT ngày 31/1/2026. Các định hướng phát triển sản xuất, đa dạng hóa sinh kế, tạo việc làm, nâng cao thu nhập và phát triển du lịch nông thôn trong chương trình góp phần tạo điều kiện để địa phương khai thác tốt hơn lợi thế văn hóa, cảnh quan và tri thức bản địa.

Cùng với đó, Nghị định số 269/2026/NĐ-CP ngày 1/7/2026 của Chính phủ quy định một số cơ chế, chính sách bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống các DTTS. Nghị định chú trọng bảo tồn những giá trị văn hóa có nguy cơ mai một, không gian văn hóa, làng, bản truyền thống gắn với phát triển du lịch; đồng thời phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng trong gìn giữ, trao truyền văn hóa và tạo sinh kế. Chính sách cũng tạo cơ sở hỗ trợ những người trực tiếp thực hành, trao truyền văn hóa theo các điều kiện quy định.

3(3).jpg
Du lịch cộng đồng tại Pù Luông ngày càng thu hút du khách quốc tế nhờ các hoạt động trải nghiệm văn hóa và lao động bản địa gần gũi với thiên nhiên.

Nguồn lực đầu tư từ Chương trình MTQG sẽ tác động mạnh mẽ trong việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc của đồng bào các DTTS; bảo đảm người dân không chỉ tham gia thực hiện mà còn có tiếng nói trong quá trình quyết định và được hưởng lợi tương xứng từ những giá trị văn hóa do chính cộng đồng gìn giữ.

Nhưng cơ hội chỉ trở thành động lực phát triển khi văn hóa được bảo tồn và phát huy, gắn kết với du lịch để tạo ra giá trị kinh tế và quan trọng nhất, để người dân - những chủ thể sáng tạo, lưu giữ di sản được hưởng lợi từ chính tài sản văn hóa của mình. Đó là thước đo thuyết phục nhất về hiệu quả triển khai các Chương trình mục tiêu quốc gia./.

Uyển Nhi