Sắc màu 54
Có gì trong quả còn?
Nhỏ bé, rực rỡ sắc màu, quả còn không chỉ là đạo cụ trong trò chơi dân gian ngày xuân; trong đời sống văn hóa của nhiều dân tộc thiểu số, quả còn chứa đựng nhiều ước vọng của đồng bào.
Quả còn - không chỉ là một trò chơi ngày xuân
Trong nhiều lễ hội đầu năm của đồng bào các dân tộc vùng núi phía Bắc, hình ảnh quả còn bay lên giữa không gian hội xuân đã trở nên quen thuộc.
Người ta có thể nhìn thấy, quả còn trong hội Lồng Tồng của người Tày, Nùng; trong các lễ hội, ngày Tết của người Thái; trong sinh hoạt văn hóa mùa xuân của nhiều cộng đồng dân tộc khác.
Ở đó, ném còn không chỉ là trò chơi thử sự khéo léo, sức khỏe và may mắn, mà còn là một nghi thức văn hóa gắn với ước vọng về năm mới tốt lành.
Quả còn thường được khâu bằng nhiều múi vải màu, có tua rua sặc sỡ. Bên trong quả còn, là những hạt giống như thóc, vừng, cải, bông, đỗ…
Những hạt nhỏ ấy không được đặt vào một cách ngẫu nhiên. Chúng biểu trưng cho sự sống, cho mùa màng, cho khát vọng sinh sôi, nảy nở và ước mong cuộc sống no đủ.
Thóc nuôi sống con người, bông cho sợi dệt vải, các loại hạt tượng trưng cho sự tiếp nối của mùa vụ và vòng quay sinh tồn của cư dân nông nghiệp.
Bởi vậy, trong quả còn có cả trời đất, mùa màng và niềm tin của con người. Với người Tày, Nùng ở Tuyên Quang, quả còn được quan niệm tượng trưng cho hồn núi, hồn sông, hồn đất, hồn nước.
Việc ném quả còn bay qua vòng tròn trên cây nêu được gửi gắm niềm tin về sự giao hòa âm dương, mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu.
Khi quả còn xuyên qua vòng tròn, đó không chỉ là khoảnh khắc thắng cuộc của người chơi, mà còn là niềm vui chung của cộng đồng, như một tín hiệu may mắn cho năm mới.
Từ khát vọng sinh sôi đến sợi dây kết nối cộng đồng
Ở mỗi dân tộc, quả còn lại có thêm những tầng nghĩa riêng. Với người Thái, ném còn không chỉ là trò chơi trong ngày hội, mà còn gắn với khát vọng phồn thực, khát vọng làm mẹ và sự sinh sôi của cộng đồng.
Tua rua bốn góc quả còn có thể được hiểu như biểu tượng của bốn phương trời, còn dây tua dưới quả còn gợi liên tưởng đến sự kết nối giữa trời và đất.
Trong cuộc chơi ấy, quả còn bay lên như mang theo lời cầu chúc cho bản mường đông vui, mùa màng tốt tươi, con người sinh sôi, cuộc sống đủ đầy. Người Thái có câu hát:
"Mấy khi thấy mùa xuân (hoa) ban đua nở/ Mấy khi thấy (quan) tạo lớn cúng mường, phìa mường (ngang chánh tổng) cúng bản/ Người người tung còn lên rũ sầu/ Ai ai đều tung còn lên rũ khỏi ốm đau..."
Ném còn cũng là một không gian giao duyên. Trong những ngày hội xuân, nam nữ thanh niên đứng hai bên cây còn, trao qua nhận lại quả còn trong tiếng reo vui của dân bản.
Đường bay của quả còn không chỉ nối hai phía sân hội, mà còn nối những ánh mắt, nụ cười, lời hẹn hò và niềm vui gặp gỡ đầu năm. Bởi vậy, quả còn không chỉ thuộc về tín ngưỡng nông nghiệp, mà còn thuộc về đời sống tình cảm, về ký ức thanh xuân và sinh hoạt cộng đồng của các dân tộc.
Nhìn sâu vào quả còn, có thể thấy bàn tay khéo léo của người phụ nữ qua từng đường kim, mũi chỉ; thấy sắc màu của vải vóc, trang phục; thấy tri thức dân gian về mùa vụ; thấy niềm tin của cư dân nông nghiệp vào trời đất, thần linh và cộng đồng.
Một quả còn đẹp không chỉ để chơi, mà còn thể hiện sự chăm chút, thẩm mỹ và lòng thành kính của người làm ra nó. Có nơi, quả còn còn được chuẩn bị như lễ vật dâng lên trời đất, thần linh trước khi đưa vào phần hội.
Ngày nay, trong nhiều lễ hội, ném còn vẫn được duy trì như một trò chơi dân gian hấp dẫn du khách. Nhưng nếu chỉ nhìn ném còn như một hoạt động vui hội, người ta sẽ bỏ qua phần ý nghĩa sâu sắc nhất của trò chơi truyền thống này.
Điều đáng quý nằm ở chỗ, qua quả còn, cộng đồng vẫn gìn giữ được những quan niệm cổ xưa về vũ trụ, sự sống, mùa màng, tình yêu và sự gắn bó giữa con người với con người.
Từ một vật dụng nhỏ trong trò chơi dân gian, quả còn trở thành biểu tượng của sự sống, của niềm vui đoàn tụ và của khát vọng no ấm, hạnh phúc trong mỗi mùa xuân.
