Người giữ lửa
Nghệ nhân người Mông dùng tiếng khèn để xóa hủ tục, đổi thay cả bản làng
Giữa vùng cao Chúng Pả A, tiếng khèn của Nghệ nhân Ưu tú Vàng Chá Thào không chỉ ngân lên trong lễ hội, mà còn vang vọng trong từng đổi thay của bản làng. Từ người gìn giữ hồn văn hóa Mông, ông trở thành điểm tựa uy tín trong hành trình xóa bỏ hủ tục, gieo vào cộng đồng niềm tin về một nếp sống mới văn minh và bền vững hơn.
Dòng chảy văn hóa bắt đầu từ tiếng khèn
Sinh năm 1965 tại thôn Chúng Pả A, ông Vàng Chá Thào lớn lên giữa không gian văn hóa đậm bản sắc của người Mông. Từ nhỏ, ông đã sớm bị cuốn hút bởi tiếng khèn ngân dài, tiếng sáo réo rắt và những làn điệu dân ca mộc mạc của bản làng. Với ông, đó không chỉ là âm thanh sinh hoạt thường ngày, mà là linh hồn của cộng đồng, là ký ức và bản sắc không thể tách rời.
Năm 13 tuổi, thay vì vui chơi như nhiều bạn bè cùng trang lứa, ông đã tìm đến các nghệ nhân uy tín trong vùng như Vừ Nhè Cử và Vàng Nhè Chi để học thổi khèn, học hát dân ca, học cách cảm thụ và gìn giữ những giá trị truyền thống. Chính những năm tháng miệt mài ấy đã đặt nền móng cho hành trình gắn bó trọn đời của ông với văn hóa dân tộc.
Sau khoảng 7 năm rèn luyện không ngừng, ông đã thành thạo nhiều loại nhạc cụ truyền thống như khèn, kèn, trống, nhị, đồng thời nắm vững kho tàng dân ca, dân vũ phong phú của người Mông. Từ một chàng trai đam mê, ông trở thành một nghệ nhân thực thụ, thường xuyên góp mặt trong các lễ hội, ngày hội văn hóa của địa phương, mang tiếng khèn, tiếng hát đến gần hơn với cộng đồng.
Người “giữ kho” ký ức văn hóa
Không dừng lại ở việc biểu diễn, ông Vàng Chá Thào còn dành nhiều năm sưu tầm, nghiên cứu và lưu giữ các giá trị văn hóa truyền thống. Trong ngôi nhà nhỏ tại Chúng Pả A, những chiếc khèn, chiếc trống, chiếc kèn cũ kỹ vẫn được ông gìn giữ cẩn thận như những “báu vật” của gia đình và cộng đồng.
Với ông, văn hóa không thể chỉ tồn tại trong ký ức, mà phải được truyền dạy và thực hành. Vì vậy, ông thường xuyên tham gia các buổi truyền dạy tại trường học, các lớp sinh hoạt cộng đồng, hướng dẫn thanh thiếu niên cách thổi khèn, múa khèn, hiểu ý nghĩa của từng nghi lễ truyền thống. Ông luôn nhấn mạnh rằng: nếu thế hệ trẻ không học và không thực hành, văn hóa sẽ dần mai một theo thời gian.
Từ tâm huyết ấy, ông đã tham mưu thành lập Hội Nghệ nhân dân gian xã Phố Bảng và trực tiếp đảm nhiệm vai trò chủ nhiệm. Dưới sự kết nối của ông, hội quy tụ hơn 50 thành viên là những người am hiểu và yêu mến văn hóa truyền thống. Họ cùng nhau tham gia nhiều lĩnh vực: hát dân ca, thổi khèn, kéo nhị, múa khèn, dệt vải lanh, may trang phục dân tộc, rèn đúc và thực hành tín ngưỡng dân gian.
Những buổi sinh hoạt của hội không chỉ là nơi trao đổi kinh nghiệm mà còn là không gian gắn kết cộng đồng, nơi mỗi người cùng nhau tìm cách bảo tồn những giá trị đang đứng trước nguy cơ mai một. Nhờ đó, nhiều nghệ nhân đã có cơ hội tham gia các chương trình giao lưu văn hóa trong và ngoài tỉnh, góp phần quảng bá bản sắc người Mông đến rộng rãi hơn.
Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian
Bên cạnh hoạt động thực hành văn hóa, ông còn được mời tham gia Tổ tư vấn, sưu tầm văn hóa dân gian của tỉnh nhờ vốn hiểu biết sâu rộng. Trong quá trình đó, ông đã đóng góp nhiều công trình nghiên cứu có giá trị như “Nguồn gốc cây khèn Mông”, “Nghi lễ đặt tên”, hay “Nghi lễ vào nhà mới”.
Những nghiên cứu này không chỉ giúp hệ thống hóa tri thức dân gian mà còn tạo cơ sở khoa học cho việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa trong bối cảnh hiện đại. Với ông, việc nghiên cứu không tách rời thực tiễn, mà chính là cách để văn hóa truyền thống có thể tiếp tục sống trong đời sống hôm nay.
Người tiên phong xóa bỏ hủ tục
Không chỉ là nghệ nhân, ông Vàng Chá Thào còn được biết đến là Người có uy tín tiêu biểu trong cộng đồng người Mông tại Phố Bảng. Trong nhiều năm, ông đã kiên trì vận động người dân thay đổi những tập tục lạc hậu từng tồn tại lâu đời như để người chết lâu ngày trong nhà, mổ nhiều gia súc trong tang lễ, trả lễ bằng trâu bò, hay tình trạng tảo hôn, hôn nhân cận huyết.
Những tập tục này không chỉ gây tốn kém kinh tế mà còn ảnh hưởng đến sức khỏe, chất lượng dân số và đời sống cộng đồng. Nhận thức rõ điều đó, ông cùng các hội viên trong Hội Nghệ nhân dân gian đã tiến hành rà soát, phân loại những tập quán cần loại bỏ và những giá trị cần giữ lại.
Ông luôn quan niệm rằng muốn thay đổi cộng đồng thì phải bắt đầu từ những người có ảnh hưởng trong cộng đồng. Vì vậy, ông chủ động vận động các thầy cúng, thầy khèn và người có uy tín thực hiện trước các quy ước mới để tạo niềm tin cho người dân.
Trong các đám cưới, đám tang được mời tham gia, ông không chỉ thực hành nghi lễ mà còn kiên trì giải thích cho gia chủ về tác hại của các thủ tục rườm rà, tốn kém. Từ đó, nhiều gia đình đã chủ động cắt giảm nghi thức, tổ chức lễ cưới, lễ tang gọn nhẹ nhưng vẫn đảm bảo tính trang trọng và truyền thống.
Thay đổi từ những điều bền bỉ
Một trong những trăn trở lớn nhất của ông là tình trạng tang lễ kéo dài nhiều ngày, khiến nhiều gia đình rơi vào cảnh nợ nần sau khi lo ma chay. Ông cùng chính quyền địa phương đã kiên trì tuyên truyền để người dân hiểu rằng lòng hiếu thảo không nằm ở sự kéo dài hay tốn kém của nghi lễ, mà ở sự chân thành và phù hợp với điều kiện sống.
Bằng cách “đi từng ngõ, gõ từng nhà”, ông đã trực tiếp đối thoại với từng dòng họ, từng gia đình, từng Người có uy tín trong bản. Nhiều cuộc họp dòng họ do ông tham gia đã trở thành bước ngoặt trong việc thống nhất quy ước mới về cưới hỏi và tang lễ.
Những nỗ lực bền bỉ ấy đã mang lại kết quả rõ rệt. Hiện nay, tại Phố Bảng đã có 7/12 dòng họ thực hiện chôn cất người chết bằng áo quan; 16/18 thôn rút ngắn thời gian tổ chức tang lễ; và phần lớn các đám cưới được tổ chức theo nếp sống văn minh, tiết kiệm, phù hợp với đời sống mới.
Dấu ấn của một người “giữ hồn bản làng”
Theo Bí thư Đảng ủy xã Phố Bảng Giàng Xuân Thắng, những chuyển biến tích cực trong công tác xóa bỏ hủ tục tại địa phương có sự đóng góp rất lớn của ông Vàng Chá Thào. Không chỉ am hiểu phong tục, ông còn là người gương mẫu đi đầu trong thực hiện các quy ước mới, kiên trì vận động, giải thích và thuyết phục người dân bằng chính uy tín và hành động của mình.
Ông cũng phối hợp chặt chẽ với các đoàn thể cơ sở để tuyên truyền, vận động, giúp đồng bào từng bước thay đổi nhận thức, hình thành nếp sống văn minh hơn. Từ một nghệ nhân dân gian, ông đã trở thành cầu nối giữa truyền thống và hiện đại, giữa bảo tồn văn hóa và phát triển cộng đồng.
Hành trình của Nghệ nhân Ưu tú Vàng Chá Thào là minh chứng rõ nét cho sức mạnh của sự kiên trì, hiểu biết và uy tín cá nhân trong việc gìn giữ văn hóa và thay đổi cộng đồng. Trong tiếng khèn vang lên giữa núi rừng Phố Bảng, không chỉ có âm thanh của nghệ thuật, mà còn có cả tâm huyết của một con người dành trọn đời mình cho bản sắc dân tộc Mông.
