Sắc màu 54
Bếp bốn bản giữ nếp nhà người Mường
Trong ngôi nhà sàn của người Mường, bếp lửa không chỉ là nơi nấu nướng, sưởi ấm mà còn là không gian quây quần, nơi những nếp nhà, phong tục và tình thân được gìn giữ, truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Bếp bốn bản trong nhà sàn
Với những ngôi nhà một gian hai trái hoặc ba gian hai trái, bếp người Mường thường được đặt ở phía trong, tại gian giữa, nhưng không nằm chính giữa nhà. Cách bố trí này vừa thuận tiện cho việc nấu nướng, vừa giúp hơi ấm từ bếp lan tỏa trong không gian nhà sàn, nhất là khi thời tiết lạnh.
Theo ông Nguyễn Xuân Vinh, thôn Vân Hòa, xã Yên Bài, Hà Nội, bếp của người Mường còn được gọi là bếp bốn bản, được tạo nên từ bốn thanh gỗ. Chiều dài của bếp tùy thuộc vào quy mô của từng ngôi nhà sàn.
Bếp có dạng vuông, chiều dài trung bình khoảng 1,8m. Xung quanh bếp thường bố trí bốn ghế dài, cao tương ứng với mặt bếp. Mùa Đông, đây là nơi mọi người ngồi sưởi. Khi gia đình có việc cần bàn bạc, các thành viên cũng quây quần quanh bếp để cùng nói chuyện.
Có việc trong gia đình cần bàn bạc, mọi người thường ngồi quanh bếp. Những câu chuyện của bản Mường cũng được kể ở đó.
Bởi bếp nằm trong không gian sống chung nên từ những việc rất nhỏ, nơi đây trở thành chỗ mọi người gặp nhau mỗi ngày. Người lớn làm việc, trò chuyện; trẻ nhỏ ngồi bên nghe chuyện. Qua thời gian, những điều tưởng như bình thường ấy lại trở thành cách truyền nếp sống từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Bếp người Mường và tục giữ lửa
Không chỉ là nơi sinh hoạt, bếp còn gắn với những nghi lễ và quan niệm riêng. Theo ông Vinh, khi làm nhà mới, người Mường thường chọn ngày đẹp và người hợp tuổi để nhóm bếp. Ngọn lửa đầu tiên gửi gắm mong ước về cuộc sống no đủ, hòa thuận.
Phụ nữ sau khi sinh còn có tục ở bên bếp lửa trong khoảng một tháng. Theo quan niệm dân gian, hơi ấm từ bếp giúp người phụ nữ giữ ấm cơ thể sau sinh. Củi đốt trong bếp cũng được gắn với cây cỏ, núi rừng và tạo nên nguồn hơi ấm đặc biệt.
Người Mường cũng có tục vùi bếp. Sau khi nấu nướng, những thanh củi còn cháy được vùi vào tro để giữ than hồng, tránh cho bếp tắt hẳn.
Bếp cũng có những điều kiêng kỵ. Khi ngồi bên bếp, mọi người không nói tục, không mắng chửi hay gây gổ. Bếp không được dập bằng cách đổ nước trực tiếp vào lửa. Những điều ấy được người lớn thực hiện trong đời sống thường ngày, để rồi trẻ nhỏ nhìn thấy, ghi nhớ và làm theo.
Ngày nay, cuộc sống có nhiều thay đổi, nhưng với những gia đình người Mường vẫn sống trong nhà sàn, bếp vẫn là nơi mọi người tìm về sau một ngày làm việc. Không có những lời dạy lớn lao, con cháu người Mường lớn lên từ chính những sinh hoạt tự nhiên như thế.
