Sắc màu 54
“Bảo tàng A Biu” có gì hấp dẫn du khách?
Hơn 50 năm sưu tầm, lưu giữ và truyền dạy văn hóa Ba Na, Nghệ nhân Ưu tú A Biu đã xây dựng được không gian văn hóa ngay tại nhà với nhiều di sản, hoạt động văn hóa đặc sắc thu hút du khách, tạo sinh kế cho người dân.
Biến ngôi nhà thành không gian văn hóa Ba Na
Ở tuổi ngoài 70, Nghệ nhân Ưu tú A Biu, ở làng Plei Klếch, xã Ngọk Bay, tỉnh Quảng Ngãi, vẫn dành trọn tâm huyết cho việc gìn giữ và lan tỏa các giá trị văn hóa truyền thống của người Ba Na.
Trên khuôn viên rộng khoảng 2.000 m², nghệ nhân A Biu dựng nên một không gian văn hóa đậm bản sắc dân tộc. Ngôi nhà của ông trở thành điểm đến để người dân và du khách tìm hiểu, trải nghiệm văn hóa Ba Na.
Ngôi nhà sàn được giữ gần như nguyên vẹn với những hoa văn truyền thống. Bao quanh là cây nêu, mô hình nhà Rông, máng nước, thuyền độc mộc, cối giã gạo, tượng gỗ cùng nhiều vật dụng gắn với đời sống của đồng bào Ba Na.
Bên trong, hàng trăm hiện vật được lưu giữ, từ cồng chiêng, ché cổ, nhạc cụ dân tộc, đồ dệt thổ cẩm đến các nông cụ sản xuất. Tất cả tạo nên một "bảo tàng Ba Na" thu nhỏ ngay trong ngôi nhà của A Biu.
Để có được kho hiện vật ấy, gần nửa thế kỷ qua, A Biu rong ruổi khắp các buôn làng sưu tầm và gìn giữ di sản. Ông không nhớ mình đã đổi bao nhiêu con trâu, con bò để lưu giữ những bộ chiêng quý. Có thời điểm, ông sở hữu tới 12 bộ chiêng cổ. Dù nhiều người trả hàng trăm triệu đồng cho mỗi bộ, ông vẫn nhất quyết không bán.
Theo A Biu, những hiện vật này cần được gìn giữ để phục vụ công tác bảo tồn hoặc hiến tặng cho bảo tàng. Hiện, ông còn lưu giữ 7 bộ chiêng cổ, trong đó có bộ Klang Brông (chiêng Đại Bàng) - một trong những bộ chiêng quý của người Ba Na.
Không chỉ sưu tầm hiện vật, A Biu còn am hiểu nhiều loại hình di sản của dân tộc mình. Ông biết đánh chiêng, chỉnh chiêng, chơi đàn T'rưng, hát dân ca, kể sử thi, truyện cổ Ba Na và sử dụng thành thạo nhiều nhạc cụ truyền thống.
Không gian văn hóa tại nhà ông không chỉ là nơi lưu giữ hiện vật mà còn là địa điểm thực hành các giá trị văn hóa truyền thống. Tại đây, cồng chiêng, dân ca, sử thi và những nghi lễ của người Ba Na vẫn được trình diễn, trao truyền cho thế hệ trẻ và giới thiệu với du khách.
Đến với không gian văn hóa của A Biu, du khách được tham quan "bảo tàng" Ba Na thu nhỏ, thưởng thức cồng chiêng, múa xoang, nghe kể sử thi và trải nghiệm ẩm thực truyền thống do chính người dân địa phương chế biến.
Anh Nguyễn Hồng Quảng, du khách đến từ Đà Nẵng, chia sẻ: "Tôi đến đây không chỉ vì không gian đẹp, mà còn vì người kể chuyện văn hóa. Qua từng câu chuyện của nghệ nhân A Biu, du khách như được ngược dòng thời gian, chạm vào không gian văn hóa xưa".
Đưa di sản thành nguồn lực phát triển
Hiện, "Bảo tàng A Biu" trở thành điểm đến của nhiều đoàn khách trong và ngoài nước, các nhà nghiên cứu và sinh viên. Mỗi năm, không gian văn hóa này đón hơn 6.000 lượt khách, được công nhận là sản phẩm OCOP 3 sao cấp tỉnh.
Hoạt động du lịch cộng đồng tại đây tạo việc làm cho hơn 30 lao động địa phương. Trong đó, 15 người trực tiếp làm Homestay, chế biến ẩm thực truyền thống, hướng dẫn trải nghiệm, dệt thổ cẩm và sản xuất các sản phẩm thủ công phục vụ du khách.
Cùng với đó là đội trình diễn cồng chiêng và nhạc cụ dân tộc phục vụ du khách. Nhiều lao động là đồng bào DTTS được tập huấn kỹ năng đón tiếp, giao tiếp và làm du lịch cộng đồng. Nhờ vậy, mỗi người có thêm thu nhập bình quân 5 - 6 triệu đồng/tháng.
"Thanh niên và phụ nữ có thêm việc làm, góp phần giảm nghèo và giữ chân lao động tại địa phương", anh A Rót, thành viên đội cồng chiêng, chia sẻ.
Nghệ nhân Ưu tú A Biu là một trong những cá nhân có nhiều đóng góp khi địa phương triển khai Đề án "Bảo tồn, phát huy di sản Không gian văn hóa cồng chiêng giai đoạn 2021 - 2025".
Ông Nguyễn Hải An - Chủ tịch UBND xã Ngọk Bay
Theo nghệ nhân A Biu, muốn phát triển du lịch cộng đồng bền vững, người dân phải là chủ thể gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa. Vì vậy, ông luôn vận động bà con duy trì nghề dệt thổ cẩm, chế biến các món ăn truyền thống, luyện tập cồng chiêng, múa xoang để phục vụ du khách.
Khi văn hóa trở thành sản phẩm du lịch, người dân không chỉ có thêm thu nhập mà còn có động lực gìn giữ và trao truyền những giá trị truyền thống của dân tộc.
Ngoài việc xây dựng không gian văn hóa, ông còn dành nhiều tâm huyết truyền dạy cồng chiêng cho thế hệ trẻ. Ông thành lập đội cồng chiêng của làng, trực tiếp hướng dẫn thanh thiếu niên đánh chiêng và biểu diễn các bài chiêng truyền thống.
Nhiều trường học cũng mời nghệ nhân A Biu tham gia các buổi ngoại khóa, giới thiệu nhạc cụ dân tộc, hướng dẫn học sinh thực hành cồng chiêng và kể những câu chuyện về văn hóa Ba Na. Qua đó, các em thêm hiểu, thêm yêu văn hóa truyền thống và ý thức hơn trong việc gìn giữ bản sắc dân tộc.
Hơn nửa thế kỷ bền bỉ với công việc gìn giữ di sản, Nghệ nhân Ưu tú A Biu đã góp phần đưa bản sắc Ba Na trở thành sản phẩm du lịch cộng đồng, tạo sinh kế cho người dân và truyền cảm hứng để thế hệ trẻ tiếp tục gìn giữ, phát huy những giá trị văn hóa của dân tộc mình.
