Sắc màu 54
Giữ bản sắc, gắn kết cộng đồng từ thiết chế "phường"
Không chỉ là hình thức tương trợ truyền thống, "phường" của người Sán Dìu ở Quảng Ninh còn là thiết chế cộng đồng góp phần gắn kết các gia đình, gìn giữ bản sắc văn hóa qua nhiều thế hệ. Trong nhịp sống hiện đại, giá trị ấy vẫn được duy trì như nền tảng bồi đắp tinh thần đoàn kết ở vùng đồng bào DTTS.
Sợi dây gắn kết từ nghĩa tình cộng đồng
Ở nhiều làng người Sán Dìu, mỗi khi có gia đình dựng nhà, cưới hỏi hay tang lễ, người dân đều tự nguyện đến chung tay giúp đỡ. Không cần giấy mời, cũng chẳng có sự phân công cứng nhắc, mỗi người đều chủ động đảm nhận phần việc của mình. Tất cả diễn ra tự nhiên như một nếp sống đã được gìn giữ từ bao đời.
Đằng sau sự gắn kết ấy là tổ chức truyền thống mang tên "phường" với một thiết chế xã hội dân gian độc đáo của người Sán Dìu. Khác với các tổ chức hành chính, phường tồn tại trên cơ sở sự tự nguyện, uy tín và trách nhiệm của mỗi thành viên, trở thành điểm tựa tinh thần của cộng đồng.
Theo các nhà nghiên cứu, phường được hình thành từ rất sớm, khi người Sán Dìu khai phá đất đai, lập làng. Mỗi làng khi đó chỉ có khoảng 15 - 20 hộ dân.
Để cùng nhau vượt qua khó khăn, người dân liên kết thành các nhóm tương trợ trong dựng nhà, sản xuất, cưới xin, tang ma và những công việc chung của làng. Theo thời gian, mô hình này trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống cộng đồng.
Tại làng Lộ Phong, phường Hà Tu, nơi đồng bào Sán Dìu sinh sống qua nhiều thế hệ, "phường" vẫn được duy trì như một nét đẹp văn hóa. Người đứng đầu là Trưởng "phường" am hiểu phong tục và được cộng đồng tín nhiệm.
Mỗi khi làng có việc chung hoặc gia đình thành viên gặp khó khăn, Trưởng phường sẽ đứng ra điều phối để mọi người cùng tham gia.
Nếu đình làng là nơi gắn kết đời sống tín ngưỡng thì "phường" chính là sợi dây kết nối cộng đồng trong sinh hoạt thường nhật. Từ những công việc lớn như dựng nhà, cưới hỏi đến các hoạt động của làng, các gia đình luôn đồng hành bằng tinh thần sẻ chia, không tính toán thiệt hơn.
Theo ông Lam Văn Cao, một trong những thành viên của "phường", vai trò của tổ chức này thể hiện rõ nhất trong các nghi lễ vòng đời, đặc biệt là tang ma.
Khi một gia đình có hữu sự, mọi người đều chủ động đến hỗ trợ từ dựng rạp, chuẩn bị lễ nghi đến đón tiếp khách. Người cao tuổi hướng dẫn các nghi thức truyền thống, thanh niên đảm nhận việc nặng, phụ nữ lo bữa ăn phục vụ bà con.
Trước đây, khi điều kiện kinh tế còn nhiều khó khăn, vai trò của "phường" càng trở nên quan trọng. Trưởng phường đi từng nhà thông báo, huy động người tham gia.
Với các đám tang, trai tráng còn lên rừng lấy gỗ đóng áo quan, chuẩn bị huyệt mộ. Mỗi gia đình đều cử ít nhất một người tham gia và mang theo gạo, gà hoặc một khoản tiền nhỏ để góp lo cơm nước, giúp gia chủ giảm bớt gánh nặng.
Không chỉ trong việc hiếu, "phường" còn đồng hành trong các đám cưới, lễ hội và nhiều hoạt động chung của làng. Sau mỗi công việc, các thành viên thường ngồi lại trao đổi, rút kinh nghiệm, qua đó thắt chặt hơn tình đoàn kết giữa các gia đình.
Giữ thiết chế truyền thống giữa nhịp sống hiện đại
Trong bối cảnh vùng đồng bào DTTS trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh đang từng bước đổi mới, đời sống vật chất ngày càng được nâng cao, không ít giá trị truyền thống đứng trước nguy cơ mai một bởi tác động của đô thị hóa và nhịp sống hiện đại.
Tuy nhiên, ở những làng Sán Dìu vẫn còn duy trì tổ chức "phường", tinh thần cộng đồng vẫn được gìn giữ như một phần bản sắc.
Ông Từ Văn Voòng, Người có uy tín thôn Vòng Tre (Đặc khu Vân Đồn) cho biết: Chính sự gắn bó trong "phường" đã giúp người dân luôn đồng hành với nhau trong cuộc sống. Mỗi sự sẻ chia hôm nay cũng là niềm tin để ngày mai, khi gia đình mình gặp khó khăn, cộng đồng sẽ sẵn sàng chung tay giúp đỡ.
Thực tiễn ấy cũng cho thấy những giá trị bền vững mà thiết chế "phường" đã vun đắp trong đời sống cộng đồng người Sán Dìu.
Theo Tiến sĩ, Nhà Dân tộc học Vi Văn An (nguyên cán bộ công tác tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam), "phường" là một dạng thiết chế xã hội dân gian tiêu biểu của người Sán Dìu.
Giá trị của "phường" không chỉ nằm ở sự hỗ trợ về vật chất hay ngày công lao động mà còn là môi trường lưu giữ và trao truyền các chuẩn mực ứng xử, đạo lý cộng đồng và tinh thần trách nhiệm với gia đình, làng xóm.
Thông qua hoạt động của phường, những phong tục, tập quán tốt đẹp cùng các nghi lễ truyền thống được các thế hệ người cao tuổi truyền lại cho lớp trẻ một cách tự nhiên. Đây cũng là không gian để bồi đắp tinh thần đoàn kết, sự gắn bó và ý thức trách nhiệm của mỗi cá nhân đối với cộng đồng.
Giữa đời sống hiện đại, "phường" vẫn bền bỉ gìn giữ những giá trị cốt lõi của cộng đồng người Sán Dìu. Khi tinh thần đoàn kết và nghĩa tình tiếp tục được trao truyền qua các thế hệ, thiết chế truyền thống này sẽ không chỉ bảo tồn bản sắc văn hóa mà còn trở thành nền tảng cho sự phát triển bền vững vùng đồng bào DTTS và miền núi.
