Sắc màu 54
Trên lưng mẹ, văn hóa Tày lớn lên qua chiếc địu nhỏ
Chiếc địu không chỉ là vật dụng để người mẹ mang con theo trong những ngày lên nương, xuống chợ, mà còn là một “không gian văn hóa” đặc biệt của người Tày.
Từ trên lưng mẹ, đứa trẻ được nghe tiếng nói của dân tộc mình, lời ru thân thuộc, tiếng khung cửi, tiếng chày giã gạo; từng bước làm quen với cha mẹ, bản làng và những giá trị cộng đồng ngay từ những năm tháng đầu đời.
Từ tấm vải thổ cẩm đến vòng tay mẹ chở che
Với người Tày, chiếc địu là sự kết tinh giữa công năng sử dụng và giá trị thẩm mỹ. Đó không chỉ là vật dụng giúp người mẹ thuận tiện chăm con trong sinh hoạt hằng ngày, mà còn chứa đựng tình yêu thương, sự khéo léo và những quan niệm văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Một chiếc địu truyền thống thường gồm hai phần chính, là thân địu và dây địu. Nổi bật nhất là phần thân với những mảng thổ cẩm nhiều màu sắc như đen, đỏ, vàng, xanh... được điểm xuyết bởi các hoa văn gợi hình ảnh núi rừng, cây cỏ, hoa lá, chim muông - những hình ảnh gần gũi trong đời sống của đồng bào.
Những hoa văn trên chiếc địu không đơn thuần là họa tiết trang trí. Qua đôi bàn tay khéo léo, tỉ mỉ của người phụ nữ Tày, từng đường dệt, mũi thêu gửi gắm vào đó tình yêu thương, sự chăm chút và những mong ước tốt đẹp dành cho con trẻ.
Người mẹ làm chiếc địu cũng là gửi vào đó lời chúc bình an, mong con lớn lên khỏe mạnh, được chở che trong vòng tay gia đình và cộng đồng. Vì vậy, với mỗi đứa trẻ Tày, chiếc địu không chỉ là nơi nằm nghỉ mà còn là thế giới đầu tiên gắn với hơi ấm, nhịp thở và bước chân của mẹ.
Địu truyền thống của người Tày thường có hai dây gồm dây trên và dây dưới, được may bằng vải chàm. Khi địu con sau lưng, người mẹ buộc dây dưới quanh bụng, đặt trẻ áp vào lưng, hai chân dang sang hai bên để tạo tư thế chắc chắn. Dây trên được vòng qua vai, bắt chéo trước ngực rồi vòng ra phía sau, nâng đỡ phần mông của trẻ và cố định lại.
Cách địu này giúp trẻ luôn được giữ an toàn, đồng thời người mẹ vẫn có thể làm những công việc thường ngày như lên nương, đi chợ, chăm sóc gia đình.
Với trẻ nhỏ còn ít tháng tuổi, người mẹ thường đặt con nằm chếch phía sau lưng để cơ thể được nâng đỡ tốt hơn; trong một số trường hợp có thể địu phía trước ngực. Những ngày trời lạnh, một lớp chăn được phủ thêm bên ngoài để giữ ấm cho trẻ.
Chị Mông Thị Hiền - xóm Hợp Nhất, xã Lý Quốc, Cao Bằng chia sẻ: “Khi con đầy tháng, tôi nhận được chiếc địu do mẹ may tặng. Địu con trên lưng đi nương hay đi chợ, con đều rất ngoan. Chỉ cần nghe tiếng bước chân của mẹ là trẻ lại ngủ say. Với chúng tôi, chiếc địu không chỉ là vật dụng chăm con mà còn là một phần ký ức thân thương của mỗi gia đình người Tày”.
Chiếc địu lưu giữ ký ức văn hóa
Không chỉ gắn với việc chăm sóc trẻ nhỏ, chiếc địu còn mang dấu ấn của bàn tay người phụ nữ và quan niệm thẩm mỹ của cộng đồng Tày. Mỗi chiếc địu như một “tấm vải kể chuyện”, kể về cuộc sống lao động, về thiên nhiên, về tình mẫu tử và những giá trị văn hóa được lưu truyền trong gia đình, bản làng.
Có những chiếc địu theo đứa trẻ suốt những năm tháng đầu đời rồi được cất giữ như một kỷ vật. Khi trưởng thành, vật dụng tưởng như bình dị ấy lại trở thành ký ức về bàn tay mẹ, về những buổi theo mẹ lên nương, những phiên chợ vùng cao hay những giấc ngủ yên bình giữa nhịp bước quen thuộc.
Điều đặc biệt ở chiếc địu là cách văn hóa được trao truyền một cách tự nhiên trong đời sống. Đứa trẻ học tiếng mẹ đẻ từ những câu chuyện người lớn trò chuyện mỗi ngày; làm quen với phong tục, tập quán qua những bước chân theo mẹ đi khắp bản làng; cảm nhận nhịp sống cộng đồng từ tiếng khung cửi, tiếng chày, tiếng gọi nhau thân thuộc.
Văn hóa vì thế không chỉ nằm trong sách vở hay những nghi lễ lớn, mà hiện diện trong chính những vật dụng gần gũi của đời sống thường ngày.
Ngày nay, cuộc sống vùng cao đang có nhiều đổi thay. Những phương tiện chăm sóc trẻ hiện đại dần xuất hiện, không gian sinh hoạt và lao động của nhiều gia đình cũng khác trước. Chiếc địu truyền thống có thể thay đổi về chất liệu, kiểu dáng hoặc được sử dụng ít hơn, nhưng giá trị tinh thần mà nó mang theo vẫn còn nguyên vẹn.
Bởi sau một tấm vải nhỏ bé là cả một câu chuyện về tình mẫu tử, về sự gắn kết gia đình và cách một đứa trẻ bước vào thế giới văn hóa của dân tộc mình.
Trên lưng mẹ, giữa lời ru, tiếng nói quê hương và nhịp sống bản làng, những hạt mầm đầu tiên của văn hóa Tày đã được gieo vào tâm hồn mỗi đứa trẻ.
