Vì sao người Tày không bao giờ để bếp lửa tắt?
Người Tày có câu: “Ấm như lửa, tốt như cũ”. Bên bếp lửa, đồng bào Tày có rất nhiều tục lệ, tạo nên những mối giao cảm đặc biệt giữa con người với thần linh, được thể hiện bằng một hệ thống những nghi thức ứng xử với thần linh rất mạch lạc, trong đó bếp lửa là trung tâm.
Bếp lửa: Nguyên tắc âm dương hòa hợp trong ngôi nhà
Người Tày coi bếp lửa cũng là một vị thần, những gia đình có người làm mo, làm Then đều phải lập bàn thờ cúng thần lửa (Thần bếp). Bếp lửa mang đến sự ấm áp, hạnh phúc, sự làm ăn may mắn, phát đạt, nên bếp lửa không bao giờ tắt.
Vì thế, theo phong tục truyền thống của người Tày, khi ngôi nhà được dựng xong, việc đầu tiên là rước thần lửa vào nhà. Trong bếp bao giờ cũng có cục củi to gọi là "Pỏ phầy" (Bố lửa).
Bếp lửa của người Tày theo truyền thống được làm hình vuông trong nhà sàn. Bếp là âm, Pỏ phầy là dương. Âm dương hòa hợp mới có sự sinh sôi nảy nở. "Bố lửa" không bao giờ để tắt lửa. Khúc củi này hết lại cho khúc khác vào. Khi nhóm bếp chỉ cần cời than của Bố lửa ra cho ít đóm và củi vào là bếp cháy ngay.
Văn hóa tinh thần về lửa gắn liền với ngôi nhà sàn của đồng bào. Người Tày cũng quan niệm rằng, căn nhà sàn như một biểu tượng cho người đàn ông trong gia đình, vững chãi, chắc chắn, bao dung, khoáng đạt.
Còn bếp lửa trong ngôi nhà sàn ấy, chính là hiện thân của người phụ nữ. Lửa mang lại sự ấm áp, chu đáo, với nguồn năng lượng tích cực cho các thành viên.
Bếp lửa ủ ấm cả ngày đêm mang lại sự ấm áp và xua đi rủi ro bệnh tật. Giữ ấm cho bếp lửa, chính là giữ ấm phần hồn của ngôi nhà và nuôi dưỡng sinh khí, năng lượng cho cả gia đình.
Giữ nhiệt cho sự no ấm
Trên bếp của người Tày thường treo một chiếc chõng tre gọi là “ăn xá”, dùng để hong khô và cất giữ các vật dụng, nông sản trong gia đình.
Ở đó có khi là cá suối, lạp sườn, có khi là măng khô, hạt giống, củ khoai… Mùa Đông, bên bếp lửa, đàn ông trong nhà vừa sưởi ấm vừa đan lát, sửa sang nông cụ, phụ nữ thì ngồi thêu thùa, khâu vá.
Nơi ấy người già hong tay bên than hồng, còn trẻ nhỏ quây quần vùi sắn, củ khoai trong tro ấm. Đó là những hình ảnh thân thương, quen thuộc trong gia đình người Tày.
Ở đó, khói bếp ngày đêm bay lên, ám vào vách gỗ, thanh tre, những viên ngói âm dương, những nong nia treo trên gác bếp. Làn khói ấy không chỉ giúp hun khô, bảo quản thức ăn và hạt giống, mà còn làm chắc thêm mái nhà, làm bền thêm những vật dụng tre nứa.
Nhờ khói bếp, thực phẩm được giữ lâu hơn qua mùa mưa rét. Bếp lửa vì thế không chỉ nuôi bữa ăn hằng ngày, mà còn âm thầm trở thành nơi “tích cốc phòng cơ”, duy trì sự no đủ của mỗi gia đình người Tày trong cả năm.
Theo Thạc sỹ Lý Thị Chiên, chuyên gia nghiên cứu văn hóa và cũng là người con của cộng đồng dân tộc Tày, Nếu trong đời sống sinh hoạt, lửa dùng để phục vụ cho những hoạt động thường nhật của người Tày như nấu ăn, đun nước, sắc thuốc uống, nấu nước thuốc tắm cho trẻ em, phụ nữ khi sinh nở, thì trong đời sống tinh thần, lửa mang một ý nghĩa vô cùng tinh tế, sâu sắc.
Những phép tắc giữ lửa của người Tày
Trong gian bếp, luôn có một bàn thờ, bà con vẫn gọi là bàn thờ Thần bếp và Thần lửa. Bàn thờ này được làm khá đơn giản, bằng khung tre, dài 50 cm, chiều rộng 20 cm, treo bên cạnh bếp. Bát hương cũng bằng ống tre.
Người Tày từ xa xưa đã coi bếp lửa là không gian thiêng trong ngôi nhà, vì vậy con cháu luôn được ông bà, cha mẹ nhắc nhở phải giữ gìn phép tắc khi ở bên bếp.
Đun củi không được cho ngọn vào trước, sợ cây trồng sẽ không mọc được, ảnh hưởng xấu đến việc sinh nở. Nhà có tang không được đun củi lấy từ những cây mà họ cho rằng, có thần linh trú ngụ như cây si, cây móc; không được đun rơm, rạ vì sợ đốt mất hồn lúa, hồn cây.
Khi ngồi cạnh bếp, không được đặt chân lên kiềng, lên bếp; không tùy tiện xê dịch những đồ vật đã được sắp đặt trong nghi lễ. Củi đưa vào bếp cũng phải nhẹ nhàng, tránh ném mạnh xuống nền, không bổ củi trong bếp, không khạc nhổ quanh khu vực bếp và không ngồi quay lưng lại với bếp lửa.
Những điều kiêng kị ấy xuất phát từ quan niệm phải kính trọng thần bếp, giữ sự thanh sạch và trang nghiêm cho nơi giữ lửa của gia đình. Cửa bếp, nơi đưa củi vào, cũng thường được đặt hướng về phía sau nhà, tránh quay thẳng ra cửa chính.
Ngày nay, đồng bào Tày đã dùng thêm bếp gas, bếp điện. Nhưng họ vẫn giữ thói quen đun bếp lửa, bếp lửa vẫn là biểu tượng thiêng liêng của mái ấm, của sự no đủ và mối dây gắn kết giữa con người với tổ tiên, thần linh.
Với họ, giữ bếp lửa cũng là giữ lấy nếp nhà, giữ những quy tắc ứng xử đã được trao truyền qua nhiều thế hệ, gìn giữ hồn cốt văn hóa của cả cộng đồng.
