Tín ngưỡng tôn giáo
8 nỗi khổ của đời người và làm sao để bớt khổ?
Trong Kinh Chuyển Pháp Luân, Đức Phật chỉ ra Khổ đế sự thật về những nỗi khổ trong đời sống con người. Sinh, già, bệnh, chết là những điều không ai có thể tránh khỏi. Bên cạnh đó còn có những khổ đau đến từ chia lìa, gặp gỡ trái ý, mong cầu không thành và sự bám chấp nơi thân tâm.
8 nỗi khổ được Đức Phật chỉ ra từ những điều rất đời thường
Sinh ra, lớn lên, già đi rồi đối diện bệnh tật và cái chết, là hành trình tự nhiên của mỗi con người. Không ai có thể lựa chọn mình sinh ra khi nào, giữ mãi tuổi trẻ hay tránh hoàn toàn những đổi thay của thân thể.
Bốn nỗi khổ ấy thường được gọi là sinh khổ, lão khổ, bệnh khổ và tử khổ. Có những điều ta có thể chủ động chăm sóc, chuẩn bị và đón nhận, nhưng không thể hoàn toàn loại bỏ khỏi đời sống.
Nỗi khổ vì thế không chỉ đến từ những biến cố bất thường, mà hiện diện ngay trong những điều rất quen thuộc của đời sống.
Khi phải xa lìa người hoặc điều mình yêu thương, con người trải qua ái biệt ly khổ. Đó có thể là một cuộc chia tay, người thân qua đời hay một mối quan hệ không còn như trước. Càng muốn giữ, cảm giác mất mát càng nặng nề.
Oán tắng hội khổ xuất hiện khi phải gặp người mình không muốn gặp, phải sống hoặc làm việc trong hoàn cảnh khiến mình khó chịu. Có những người đã rời đi nhưng sự bực bội, tổn thương họ để lại vẫn còn trong tâm.
Còn cầu bất đắc khổ đến từ những mong muốn không thành: Một công việc, một mối quan hệ, một dự định hay sự công nhận mà mình chờ đợi. Khoảng cách giữa điều ta muốn và thực tế càng lớn, tâm càng dễ bất an.
Không thể tránh khổ, nhưng có thể học cách bớt khổ
Nỗi khổ thứ tám, ngũ uẩn thủ khổ, không còn chỉ nằm ở những điều xảy ra bên ngoài, mà đi sâu vào cách mỗi người tiếp nhận và giữ lại những điều ấy trong thân và tâm.
Sắc, thọ, tưởng, hành, thức là năm uẩn cấu thành kinh nghiệm thân và tâm của mỗi người. Năm uẩn luôn vận hành cùng nhau trong từng khoảnh khắc của đời sống, từ những gì xảy ra với cơ thể, cảm giác xuất hiện, cách ta nhận biết sự việc đến những suy nghĩ, phản ứng và trạng thái tâm lý đi kèm.
Một lời nói khiến mình tổn thương chẳng hạn. Sự việc chạm vào thân và cảm giác, rồi tâm ghi nhận, diễn giải điều vừa xảy ra, nảy sinh suy nghĩ và phản ứng. Ta có thể nhớ lại câu nói ấy, nghĩ về người đã nói, tự hỏi vì sao mình bị đối xử như vậy rồi mang theo sự bực tức suốt cả ngày.
Khi chấp thủ vào những gì đang diễn ra trong năm uẩn, con người dễ biến một sự việc đã qua thành nỗi khổ kéo dài. Không chỉ đau vì lời nói ban đầu, ta còn đau vì cách mình nhớ lại, diễn giải và giữ lấy nó.
Đây chính là tầng sâu hơn của ngũ uẩn thủ khổ: Nỗi khổ không chỉ đến từ điều xảy ra, mà còn từ sự bám giữ của chính mình đối với những gì đang diễn ra nơi thân và tâm.
Con người không thể chọn không già, không bệnh, không chia lìa; cũng không thể bảo đảm mọi mong muốn đều thành hiện thực. Vì vậy, bớt khổ không có nghĩa là tìm cách loại bỏ tất cả những điều khiến mình đau.
Điều có thể thay đổi là cách mình tiếp nhận những gì đang xảy ra.
Khi không được quan tâm, thay vì chỉ hỏi “Tại sao họ không quan tâm đến mình?”, có thể nhìn sâu hơn: “Mình đang cần điều gì từ sự quan tâm ấy?”. Có khi điều mình thực sự tìm kiếm là cảm giác được công nhận, được yêu thương hoặc được thấy mình có giá trị.
Khi công việc thất bại, thay vì chỉ trách cấp trên, đồng nghiệp hay hoàn cảnh, có thể tự hỏi: “Mình đang tiếc một kết quả không thành hay đang sợ rằng thất bại này chứng minh mình không đủ năng lực?”.
Tách một lần không thành công khỏi giá trị của bản thân giúp nỗi buồn có giới hạn, thay vì biến thành một kết luận nặng nề về chính mình.
Bị tổn thương cũng vậy. Có thể nhận diện sự tức giận, thất vọng hay tủi thân trước khi để những cảm xúc ấy dẫn mình đến một lời nói hoặc hành động khiến mọi việc đi xa hơn.
Quay về nhìn bên trong không có nghĩa là phủ nhận lỗi của người khác hay mặc kệ hoàn cảnh. Đó là nhận ra phần nào thuộc về sự việc và phần nào đến từ cách mình đang nắm giữ, kỳ vọng hoặc đồng nhất mình với điều xảy ra.
Khi nhận diện được điều ấy, ta có thêm một khoảng dừng trước khi phản ứng. Không phải để lập tức hết đau, mà để nỗi đau không tiếp tục kéo mình đi.
Hiểu về tám nỗi khổ không phải để nhìn cuộc đời bằng một màu u tối. Khi nhận ra những điều mình không thể tránh và những điều mình có thể thay đổi, con người có thể sống tỉnh táo hơn với mất còn, được mất, hợp tan.
Có những nỗi đau không thể chọn. Nhưng cách mình tiếp tục sống với nỗi đau ấy có thể học được.
Bớt níu giữ những gì đã qua. Bớt đòi hỏi cuộc đời luôn phải theo ý mình. Biết trân trọng những gì đang có khi nó vẫn còn ở bên cạnh.
Để khổ vẫn có thể đến, nhưng không nhất thiết phải nặng thêm bởi chính tâm mình.
