Đức Phật chỉ cách rèn luyện tâm như đất, nước, lửa và gió
Trong Kinh Đại Giáo giới La-hầu-la (Trung Bộ Kinh) Đức Phật dùng đất, nước, lửa và gió để chỉ cách rèn luyện tâm trước những thuận nghịch của cuộc đời. Hơn 2 nghìn năm sau, lời dạy ấy vẫn gợi cách sống bớt bị cuốn theo giận dữ, hơn thua và được mất.
Học cách sống từ đất, nước, lửa và gió
Theo Kinh Đại Giáo giới La-hầu-la, Đức Phật chỉ cho La-hầu-la quán sát các yếu tố đất, nước, lửa và gió trong chính thân mình cũng như bên ngoài.
Điều quan trọng không nằm ở việc xem những yếu tố ấy như những biểu tượng đẹp đẽ, mà là nhận ra bản chất của chúng và không đồng nhất chúng với cái “tôi”.
Đức Phật nói đến đất trước tiên. Đất tiếp nhận mọi thứ. Những vật sạch sẽ được đặt lên đất, những thứ dơ bẩn cũng được ném xuống đất. Đất không vì thế mà sinh tâm yêu thích hay ghét bỏ.
Từ đó, người tu được nhắc nhở hãy rèn luyện tâm như đất.
Trong đời sống, lời khen có thể khiến con người vui thích. Một lời chê cũng đủ làm tâm trạng thay đổi. Có khi chỉ một ánh nhìn, một câu nói không vừa ý cũng khiến sự bình an trong lòng bị xáo trộn.
Quán như đất không có nghĩa là trở nên lạnh lùng hay mặc kệ mọi thứ. Đó là khả năng tiếp nhận điều đến với mình mà không lập tức phản ứng bằng yêu, ghét, tự ái hay sân hận.
Nước cũng được Đức Phật dùng làm một đề mục quán chiếu. Nước rửa sạch những thứ sạch và cả những thứ không sạch. Nước không lựa chọn đối tượng để làm sạch.
Con người có thể học từ đó sự mềm mại và bình tĩnh. Khi gặp một người trái ý, thay vì lập tức chống lại, có thể dừng lại để nhìn rõ cảm xúc đang khởi lên. Khi gặp một hoàn cảnh không như mong muốn, thay vì cố cưỡng lại tất cả, có thể tìm một cách ứng xử phù hợp hơn.
Mềm không có nghĩa là yếu. Nước mềm nhưng có thể bào mòn đá. Sự mềm mại, khi đi cùng tỉnh thức, đôi khi lại là một dạng sức mạnh.
Với lửa, Đức Phật nhấn mạnh khả năng đốt cháy mà không phân biệt. Lửa đốt những thứ sạch cũng như những thứ không sạch. Từ hình ảnh ấy, người tu được nhắc không để những xúc chạm trong đời sống chi phối tâm mình.
Một lời xúc phạm có thể làm bùng lên cơn giận. Một điều không vừa ý có thể khiến con người muốn đáp trả ngay lập tức. Nhưng nếu có thể nhận biết cơn giận trước khi hành động, khoảng cách nhỏ ấy có thể giúp một người tránh được nhiều lời nói và việc làm đáng tiếc.
Gió lại là hình ảnh của sự không bị níu giữ. Gió đi qua các cảnh vật mà không mắc kẹt ở đó. Với con người, bài học ấy có thể được hiểu như khả năng không bám chặt vào những điều đã qua, những lời khen, sự thất vọng hay những được mất nhất thời.
Đưa sự quán chiếu vào những thuận nghịch đời thường
Những lời Đức Phật dạy La-hầu-la về đất, nước, lửa và gió có thể được đưa trở lại với đời sống qua những tình huống rất bình thường.
Khi bị chê, thử học cách đứng như đất. Khi gặp điều trái ý, thử giữ sự mềm mại như nước. Khi sân giận nổi lên, nhận biết ngọn lửa trước khi nó thiêu đốt lời nói và hành động. Khi một chuyện đã qua, học cách để nó đi như gió.
Điều đó không có nghĩa con người phải trở thành một người hoàn toàn không dao động. Vui, buồn, giận dữ hay thất vọng đều là những trạng thái tự nhiên. Điều quan trọng là, không để những trạng thái ấy dẫn dắt lời nói và hành động.
Quán đất, nước, lửa và gió vì thế không chỉ là một cách nhìn thế giới, mà còn là cách nhìn lại chính mình. Những hình ảnh ấy không làm cuộc sống hết đi những điều thuận nghịch, nhưng có thể giúp con người thay đổi cách đón nhận chúng.
Có lẽ đó cũng là giá trị của một lời dạy từ hơn 2 nghìn năm trước không phải thay đổi thế giới để tìm bình an, mà trước hết học cách giữ tâm mình giữa một thế giới luôn biến đổi.
QUÁN CHIẾU TỪ HƠI THỞ ĐẾN SỰ TỈNH THỨC
Có thể bắt đầu bằng một khoảng ngồi yên. Giữ thân thẳng, đưa sự chú ý về hơi thở. Nhận biết hơi thở vào, hơi thở ra; hơi thở dài biết là dài, hơi thở ngắn biết là ngắn. Từ đó, tập nhận biết toàn thân qua hơi thở và để thân dần lắng lại.
Khi tâm đã có chỗ nương nơi hơi thở, có thể trở lại với đề mục đất, nước, lửa và gió trong chính thân mình. Nhận biết chúng như những yếu tố đang hiện hữu, thay vì xem đó là “của tôi” hay “là tôi”.
