Tín ngưỡng tôn giáo
Quảng Ninh: Một vùng đất, nhiều sắc màu tín ngưỡng
Từ Vịnh Hạ Long, Yên Tử đến Bạch Đằng và những lễ hội truyền thống, di sản Quảng Ninh lưu giữ ký ức lịch sử, kết nối cộng đồng, góp phần củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc.
Quảng Ninh hội tụ nhiều lớp trầm tích lịch sử, văn hóa và truyền thống cách mạng. Mỗi di tích, phong tục hay lễ hội phản ánh bản sắc cư dân miền biển, đồng bằng, vùng mỏ và miền núi. Những giá trị ấy kết nối con người với cội nguồn, quê hương và đất nước.
Di sản nuôi dưỡng bản sắc và niềm tự hào
Nhắc đến Quảng Ninh là nhắc đến Vịnh Hạ Long, Di sản thiên nhiên thế giới; Yên Tử gắn với Thiền phái Trúc Lâm; Bạch Đằng ghi dấu những chiến công chống ngoại xâm; cùng các di tích triều Trần ở Đông Triều, đền Cửa Ông và đình Trà Cổ.
Bạch Đằng khơi dậy ý chí tự cường, tinh thần bảo vệ non sông. Yên Tử lan tỏa tư tưởng hướng thiện, từ bi và hòa hợp. Di tích nhà Trần ở Đông Triều nhắc nhớ một giai đoạn lịch sử vẻ vang; đền Cửa Ông gắn với sự tôn kính Hưng Nhượng Đại vương Trần Quốc Tảng; đình Trà Cổ lưu giữ dấu ấn văn hóa của cư dân vùng biển địa đầu Tổ quốc.
Quảng Ninh còn có phong tục, dân ca, lễ hội và tri thức dân gian của đồng bào DTTS. Dù khác biệt về ngôn ngữ, tập quán hay địa bàn cư trú, các cộng đồng cùng góp phần tạo nên bức tranh văn hóa đa dạng, thống nhất. Sự đa dạng ấy làm giàu ký ức chung, gắn kết các thế hệ với quê hương.
Di sản thực sự có sức sống khi được cộng đồng hiểu đúng, gìn giữ và tiếp nối. Bởi vậy, bảo tồn không đơn thuần là tu bổ công trình hay lưu trữ hiện vật, mà còn là gìn giữ không gian thực hành văn hóa và những câu chuyện gắn với đời sống người dân.
Lễ hội, tín ngưỡng gắn kết các thế hệ
Sức sống ấy thể hiện rõ qua các lễ hội và sinh hoạt tín ngưỡng. Mỗi lễ hội có nghi thức riêng nhưng đều gửi gắm lòng biết ơn tiền nhân, ước vọng bình an và tình gắn bó cộng đồng.
Tại vùng Hà Nam, Quảng Yên, lễ hội Tiên Công tưởng nhớ những người có công khai phá, lập làng. Nghi thức rước các cụ Thượng thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, sự kính trọng người cao tuổi. Lễ hội Bạch Đằng nhắc nhớ chiến công lịch sử, khơi dậy ý thức tự cường và đoàn kết bảo vệ đất nước.
.jpg)
Ở Yên Tử, hoạt động hành hương gắn với không gian văn hóa Phật giáo Trúc Lâm, lan tỏa các giá trị hướng thiện, nhân ái và hòa hợp. Tại Đông Triều, hoạt động tưởng niệm triều Trần góp phần giáo dục truyền thống yêu nước, đặt lợi ích chung lên trên lợi ích riêng.
Trong khi đó, Lễ hội đình Trà Cổ mang bản sắc cư dân vùng biển với hình tượng “Ông Voi” độc đáo; lễ hội đền Cửa Ông tưởng niệm Hưng Nhượng Đại vương Trần Quốc Tảng, gắn sinh hoạt tín ngưỡng với ký ức lịch sử vùng Đông Bắc.
Ý nghĩa lễ hội còn nằm ở sự tham gia của cộng đồng. Người cao tuổi kể lại lịch sử, truyền dạy phong tục; thế hệ trẻ học hỏi, tiếp nối; các gia đình, dòng họ cùng góp sức tổ chức và gìn giữ. Qua đó, các giá trị hiếu kính, nghĩa tình và sẻ chia được bồi đắp.
Những cuộc gặp gỡ trong ngày hội cũng tạo cơ hội để người dân ở nhiều thế hệ, nhiều địa bàn cùng chia sẻ ký ức, củng cố sự gần gũi và ý thức trách nhiệm với cộng đồng.
Tuy nhiên, bảo tồn tín ngưỡng không đồng nghĩa duy trì mọi tập tục một cách máy móc. Cần phát huy giá trị nhân văn, hạn chế những biểu hiện không còn phù hợp, ngăn ngừa mê tín dị đoan và bảo đảm các hoạt động diễn ra văn minh, an toàn, đúng quy định pháp luật, tôn trọng quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo của người dân.
Từ bản sắc văn hóa đến sức mạnh đại đoàn kết
Quảng Ninh hội tụ cư dân miền biển, miền núi, vùng công nghiệp và vùng mỏ. Điểm chung kết nối họ là tình yêu quê hương, lòng biết ơn tiền nhân, tinh thần tương trợ và trách nhiệm với nơi mình sinh sống.
Trong truyền thống công nhân mỏ, tinh thần “Kỷ luật và Đồng tâm” trở thành biểu tượng của ý chí vượt khó, sự đồng lòng và khát vọng vươn lên. Nếu các di sản lịch sử, văn hóa nuôi dưỡng niềm tự hào về cội nguồn, truyền thống vùng mỏ tiếp tục khẳng định sức mạnh của đoàn kết trong lao động, sản xuất và xây dựng quê hương.
Những giá trị ấy làm nên cốt cách Quảng Ninh. Từ tín ngưỡng đến lao động, sự đoàn kết thể hiện qua những hành động cụ thể vì lợi ích chung.
Đại đoàn kết không chỉ được vun đắp qua chủ trương, chính sách, phong trào vận động mà còn bắt nguồn từ đời sống văn hóa. Khi người dân cùng bảo vệ di tích, tham gia lễ hội, trao truyền phong tục và giáo dục thế hệ trẻ về truyền thống, họ cũng đang củng cố niềm tin, sự đồng thuận và những mối liên kết xã hội từ cơ sở.
Để di sản thực sự trở thành cầu nối, người dân phải là chủ thể trong quá trình bảo tồn và phát huy giá trị. Cộng đồng cần được tham gia quyết định, phát huy tri thức và hưởng lợi chính đáng từ di sản.
Vai trò của người cao tuổi, nghệ nhân, Người có uy tín, chức sắc, chức việc tôn giáo và những người trực tiếp thực hành văn hóa truyền thống cần được trân trọng.
Đặc biệt, cần quan tâm bảo tồn tiếng nói, trang phục, dân ca, lễ hội và tri thức dân gian của đồng bào DTTS, nhất là những giá trị có nguy cơ mai một. Tạo điều kiện để thế hệ trẻ học hỏi, thực hành di sản cũng là cách tăng cường sự hiểu biết, tôn trọng và bình đẳng trong thụ hưởng văn hóa giữa các cộng đồng.
Bảo tồn di sản gắn với phát triển bền vững
Quảng Ninh có lợi thế phát triển du lịch văn hóa, tâm linh và giáo dục truyền thống. Hành trình kết nối Vịnh Hạ Long, Yên Tử, Bạch Đằng, Đông Triều, đình Trà Cổ và đền Cửa Ông giúp du khách khám phá lịch sử, văn hóa vùng Đông Bắc.
Tuy nhiên, phát triển du lịch di sản không thể chỉ đo bằng lượng khách hay doanh thu. Điều cần đặt lên hàng đầu là tính xác thực, bản sắc, ý nghĩa lịch sử và sự gắn bó của di sản với cộng đồng.
Phải tránh thương mại hóa quá mức, làm biến dạng nghi lễ hoặc để hoạt động kinh doanh lấn át không gian linh thiêng; đồng thời bảo vệ môi trường, bảo đảm an ninh trật tự và nếp sống văn minh.
Người dân cần được tham gia xây dựng sản phẩm, dịch vụ và hưởng lợi từ du lịch. Khi sinh kế gắn với bảo vệ di sản, cộng đồng có thêm động lực giữ bản sắc, trao truyền giá trị và phát triển quê hương.
Chuyển đổi số cũng mở ra phương thức mới trong bảo tồn di sản. Số hóa tư liệu, sắc phong, hiện vật, hồ sơ di tích; xây dựng bản đồ di sản, thuyết minh điện tử; ghi âm, ghi hình phong tục, lễ hội có nguy cơ mai một sẽ hỗ trợ nghiên cứu, giáo dục và quảng bá. Dù vậy, công nghệ chỉ là phương tiện. Di sản chỉ thực sự sống khi được con người hiểu đúng, thực hành và trao truyền.
Quảng Ninh cần gìn giữ mạch nguồn văn hóa đã hun đúc sức mạnh cộng đồng qua nhiều thế hệ. Mỗi di tích được bảo vệ, mỗi lễ hội được tổ chức đúng bản sắc, mỗi câu chuyện lịch sử được kể lại chân thực đều góp phần nuôi dưỡng niềm tự hào và củng cố sự đồng thuận.
Khơi dậy mạch nguồn văn hóa di sản cũng chính là bồi đắp khối đại đoàn kết toàn dân tộc, tạo nền tảng tinh thần để Quảng Ninh phát triển bền vững, giàu bản sắc.
