“Nhà Khmer học” ở miệt Bảy Núi, An Giang

Duyên với sự nghiệp trồng người

Tôi đến thị trấn Tri Tôn khi sương mờ còn giăng phố núi. Hỏi thăm đường đến nhà thầy Chau Mo Ni Soc Kha, tôi được người dân cho biết thêm thông tin về người được mệnh danh là “nhà Khmer học” ở miệt Bảy Núi. Mọi người nói về thầy Kha với thái độ trân trọng một trí thức tiêu biểu, có nhiều đóng góp cho đồng bào Khmer nơi đây.

Đã nghe nói và cũng tìm hiểu về thầy, nhưng khi tiếp xúc, tôi vẫn không khỏi ngạc nhiên. Trò chuyện với tôi là một người thầy bình dị với đôi mắt sáng, ánh nhìn ấm áp, thân thiện và đáng kính.

Thầy Kha kể, những năm 1985 - 1990, vùng đất Tri Tôn còn hoang sơ lắm. Dân cư khu vực hầu hết là người Khmer, đời sống vật chất và tinh thần còn nhiều khó khăn, số người biết tiếng Việt rất ít. Việc chuyển tải những chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước đến với bà con rất khó khăn. Bởi thế, tôi mạnh dạn đăng ký học đại học sư phạm ngành ngữ văn, trước hết là để trang bị kiến thức cho bản thân, kế đến là mong trở thành người thầy truyền dạy tri thức cho con em dân tộc Khmer ở quê nhà”.

Tốt nghiệp đại học, thầy Kha được phân công dạy tại Trường THPT Dân tộc Nội trú An Giang. Đó cũng là khoảng thời gian thầy đem những giá trị cao đẹp của văn chương truyền dạy cho các thế hệ học trò, khơi gợi trong các em những khát vọng. Mỗi bài giảng, thầy thường lồng ghép những chi tiết trong cuộc sống hiện thực, từ các nhân vật văn chương, thầy liên hệ đến số phận những con người, giúp học trò thêm yêu cuộc sống, yêu con người.

Thầy Chau Mên, giáo viên dạy tiếng Khmer tại Trường Phổ thông dân tộc nội trú THPT An Giang, cũng là học trò cũ của thầy Kha cho biết: “Thầy Kha là người thầy mẫu mực, đã khơi dậy trong tôi niềm đam mê học vấn. Thầy là tấm gương tiêu biểu để tôi quyết chí học hành, vượt khó, trở thành người giáo viên”. Hiện tại, không chỉ giảng dạy, thầy Chau Mên còn được thầy Kha hướng dẫn nghiên cứu soạn thảo các loại tài liệu tiếng Khmer phục vụ việc dạy học. “Tôi đổi đời là nhờ con chữ, nay phải tiếp tục gắn bó với con chữ, dùng con chữ để giúp đồng bào tôi. Thầy Kha đã “mở đường” thì nay tôi tiếp bước”, thầy Chau Mên bộc bạch.

Nặng lòng với văn hóa Khmer

Với mong muốn khơi dậy tình yêu, lòng đam mê và ý thức giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, những năm giữ chức Hiệu trưởng Trường PTDT nội trú THCS Tri Tôn, thầy Kha luôn quan tâm đến việc giáo dục các giá trị văn hóa truyền thống cho học sinh. “Nhà trường thường tổ chức cho các em tham quan các di tích lịch sử, văn hóa, các chùa, làng nghề... của bà con Khmer tại địa phương. Nhà trường còn mời những nghệ nhân làng nghề gốm Phnôm Pi (xã Châu Lăng, huyện Tri Tôn) về trường biểu diễn các giai đoạn để hoàn thiện một sản phẩm cà ràng, nồi đất... cho học sinh quan sát và trực tiếp trải nghiệm... Qua đó, giúp các em có được sự hứng thú tìm hiểu nét đẹp văn hóa độc đáo của dân tộc mình”, thầy Kha chia sẻ.

Không chỉ trong bài giảng, thầy Kha còn cho gắn bảng chào theo tục lệ của người Khmer tại sân trường. Cùng đó, thầy còn thực hiện quy định trang bị trang phục truyền thống của dân tộc cho học sinh vào các ngày thứ Hai, thứ Sáu hằng tuần. “Qua đó giúp các em biết thời điểm lễ, biết tôn trọng người già, các vị sư và lễ phép với thầy cô. Khi mặc trên người trang phục truyền thống, múa các điệu múa của dân tộc mình, các em thêm yêu mến, trân trọng và có ý thức giữ gìn những nét đẹp văn hóa”, thầy Kha bộc bạch.

Bên cạnh công việc giảng dạy, thầy còn tham gia nhóm biên soạn “Từ điển Khmer-Việt và Việt-Khmer” do Trường Đại học Trà Vinh chủ trì. Thầy còn là tác giả của các công trình như: “Bộ sách tiếng Khmer” (quyển 1); “Tài liệu tiếng Khmer” dành cho cán bộ, viên chức công tác tại vùng đồng bào dân tộc Khmer) và cán bộ, viên chức trong ngành Giáo dục tỉnh An Giang...

Khi tôi hỏi điều khiến thầy trăn trở nhất hiện nay, thầy lặng im, ánh mắt vời vợi. Thầy bảo, đồng bào Khmer còn nhiều khó khăn, thậm chí nhiều hộ đói nghèo. Đến thời điểm hiện tại, vì ảnh hưởng của dịch Covid-19, số lượng học sinh tham gia học online được chỉ chiếm 56,7%. Không chỉ riêng mùa dịch mà nhiều năm trước đây, tỷ lệ học sinh bỏ học rất cao.

Đôi mắt đăm chiêu, thầy bảo: “Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn quan tâm đến công tác dân tộc. Người nhất quán hai điều quan trọng nhất là đoàn kết các dân tộc và nâng cao đời sống của đồng bào. Nay, vấn đề đoàn kết dân tộc ta làm khá tốt rồi, nhưng việc nâng cao đời sống đồng bào theo di nguyện của Bác thì vẫn chưa triệt để. Mặc dù Đảng và Nhà nước ta luôn dành những ưu đãi cho đồng bào DTTS nhưng tôi nghĩ, có lẽ đã đến lúc ta nghĩ đến chuyện cho họ cần câu, thay vì cho họ con cá!”.

Đó là trăn trở đầy trách nhiệm, đáng quý của một trí thức Khmer tâm huyết, nặng lòng với đồng bào DTTS.