Bản làng hôm nay
Hơn hai thế kỷ đứng giữa buôn làng, cây đa thiêng kể chuyện người Mnông
Giữa không gian nhà văn hóa cộng đồng buôn cổ M’liêng (xã Đắk Liêng, tỉnh Đắk Lắk), cây đa cổ thụ hơn 200 tuổi vẫn vươn cành xanh tốt, tỏa bóng mát qua nhiều thế hệ.
Không chỉ là một cây cổ thụ, cây đa còn là biểu tượng tâm linh, gắn với ký ức và đời sống văn hóa của đồng bào Mnông nơi đây.
Cây đa thiêng của người Mnông
Nằm ngay đầu buôn M’liêng, cây đa cổ thụ được người dân xem như một nhân chứng lịch sử, chứng kiến sự hình thành và phát triển của buôn làng. Những câu chuyện về cây đa được các thế hệ người già truyền lại cho con cháu như một phần ký ức chung của cộng đồng.
Già làng Y Wé Ê Nuôl (SN 1947), người am hiểu lịch sử buôn M’liêng, cho biết cây đa do dòng họ ông trồng cách đây hơn 200 năm. Ban đầu, cây được trồng để tạo bóng mát cho khu đất trống. Sau đó, cây ngày càng phát triển với tán lá rộng và bộ rễ lớn bám sâu vào lòng đất.
“Ngày nhỏ, tôi cùng bạn bè thường vui chơi dưới gốc cây. Khi lớn lên, tôi chứng kiến các già làng, người dân trong buôn mang lễ vật đến cúng dưới tán cây. Đến nay, tôi vẫn nhiều lần cùng gia đình thực hiện nghi lễ, cầu mong sức khỏe, bình an và buôn làng no đủ”, già Y Wé chia sẻ.
Với người Mnông ở M’liêng, cây đa không chỉ có giá trị về cảnh quan mà còn là cây thiêng, nơi được tin là có sự hiện diện của thần linh, che chở cho cộng đồng.
Mỗi khi buôn tổ chức lễ hội hoặc gia đình có việc quan trọng, già làng, trưởng buôn và các gia đình lại chuẩn bị lễ vật, thực hiện nghi lễ dưới gốc cây. Những lời khấn cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, gia đình khỏe mạnh, buôn làng đoàn kết, phát triển.
Với dáng vẻ cổ kính, tán cây rộng lớn cùng những bộ rễ đặc biệt, cây đa tạo nên điểm nhấn trong không gian nhà văn hóa cộng đồng buôn M’liêng.
Tháng 7/2017, Hội Bảo vệ thiên nhiên và môi trường tỉnh Đắk Lắk đã công bố quyết định và gắn biển “Bảo tồn cây cổ thụ” cho cây đa hơn 200 tuổi này.
Tài sản chung của cộng đồng
Trải qua hơn hai thế kỷ, buôn M’liêng đã có nhiều đổi thay nhưng cây đa vẫn đứng vững như sợi dây kết nối quá khứ với hiện tại. Dưới tán cây, người già kể chuyện về tổ tiên, trẻ nhỏ vui chơi, còn các nghi lễ truyền thống của cộng đồng vẫn được duy trì.
Ông Y Mang Ênuôl, người dân buôn M’liêng, cho biết cuối năm 2025, trong lễ mừng thọ của gia đình, nghi thức cúng tại cây đa cổ thụ là một phần quan trọng mở đầu cho chuỗi hoạt động.
“Đây không chỉ là lễ mừng thọ mà còn là dịp để con cháu và bà con trong buôn hiểu hơn về những phong tục truyền thống của cha ông”, ông Y Mang chia sẻ.
Ngoài lễ mừng thọ, nhiều nghi lễ như mừng nhà mới, cúng sức khỏe, cúng bến nước, cúng thần linh cũng được người dân thực hiện tại cây đa.
Người dân buôn M’liêng luôn xem cây đa là tài sản chung của cộng đồng. Từ người già đến trẻ nhỏ đều có ý thức bảo vệ, không chặt phá, bẻ cành hay làm ảnh hưởng đến cây. Việc gìn giữ cây đa cũng chính là gìn giữ không gian văn hóa, ký ức cộng đồng và mối gắn kết giữa con người với thiên nhiên.
Hơn 200 năm trôi qua, cây đa vẫn xanh tốt giữa buôn làng, trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần của đồng bào Mnông ở buôn cổ M’liêng.
Hiện nay, buôn M’liêng có 245 hộ với hơn 1.000 nhân khẩu, trong đó người Mnông chiếm trên 70%, chủ yếu là người Mnông R’lăm. Cùng với cây đa cổ thụ, nhiều giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào Mnông vẫn được cộng đồng nỗ lực bảo tồn, tạo nên không gian văn hóa đặc sắc giữa đời sống hiện đại.
