Thông điệp ẩn chứa trong chiếc chóe làm thủ công mẹ bồng con của người Mnông
Đối với nghệ nhân của làng gốm cổ của người Mnông ở xã Liên Sơn Lắk, tỉnh Đắk Lắk, chóe mẹ bồng con không chỉ là biểu tượng của sự sinh sôi, no đủ và khát vọng gìn giữ cội nguồn qua bao thế hệ, mà còn lưu giữ ký ức, tín ngưỡng và quan niệm sống của cả một cộng đồng.
“Báu vật” văn hóa
Ở buôn Dơng Băk, xã Liên Sơn Lắk nghề làm gốm cổ của người Mnông vẫn giữ gìn nguyên vẹn phương thức chế tác hoàn toàn thủ công.
Không khuôn đúc, không bàn xoay, tất cả đều được tạo tác hoàn toàn bằng tay. Mỗi sản phẩm gốm mang dấu ấn riêng của từng nghệ nhân.
Trong số những hiện vật gốm mà các nghệ nhân còn lưu giữ, chóe mẹ bồng con được xem là sản phẩm tiêu biểu nhất, hội tụ cả giá trị nghệ thuật lẫn chiều sâu văn hóa.
Chóe mẹ bồng con mang hình hài đặc biệt, một chiếc chóe lớn gắn liền với những chiếc chóe nhỏ như những đứa con đang nép vào lòng mẹ. Hình tượng ấy gửi gắm thông điệp về tình mẫu tử, sự gắn kết gia đình và mong ước buôn làng ngày càng đông vui, phát triển.
Không chỉ gây ấn tượng bởi tạo hình độc đáo, chóe mẹ bồng con chứa đựng cả thế giới tâm linh của người Mnông, qua từng họa tiết được khắc nổi trên thân gốm. Nổi bật nhất là hình tượng thằn lằn, biểu trưng của Thần Lửa và rùa, biểu tượng của Thần Nước.
Theo quan niệm của đồng bào Mnông, lửa mang đến hơi ấm, sự chở che và cuộc sống đủ đầy, nước nuôi dưỡng mùa màng, đem lại nguồn sống cho dân làng.
Hai biểu tượng ấy cùng xuất hiện trên một chiếc choé như lời cầu chúc cho thiên nhiên hài hòa, cuộc sống bình an, mùa màng tươi tốt và gia đình luôn sum vầy.
Những người già trong buôn kể lại rằng, trước đây khi tiền bạc chưa phổ biến, chóe mẹ bồng con là nơi cất giữ những tài sản quý nhất của mỗi gia đình như vòng đồng, vòng bạc, khuyên tai hay các vật thiêng phục vụ nghi lễ.
Vì vậy, chiếc chóe không chỉ là vật dụng sinh hoạt, mà còn là “kho báu” lưu giữ tài sản và niềm tin tâm linh của người Mnông.
Chiếc chóe kể chuyện cội nguồn
Cũng như nhiều sản phẩm gốm cổ của người Mnông, những chiếc chóe mẹ bồng con trở thành đồ trưng bày, quà lưu niệm hút mắt du khách. Đối với nghệ nhân làm gốm, mỗi sản phẩm gốm đều kể câu chuyện về cội nguồn.
Theo bà H Huyên Bhôk, nghệ nhân làm gốm ở buôn Dơng Băk, nghề gốm ra đời từ chính nhu cầu sinh hoạt của người Mnông. Ngày xưa cuộc sống còn khó khăn, bà con tìm loại đất tốt để nặn chén, nặn chóe đựng lúa, nước và các vật dụng trong gia đình. Nghề gốm cứ thế được truyền từ mẹ sang con, từ đời này sang đời khác.
“Mỗi chiếc chóe đều mang theo câu chuyện của cha ông. Chúng tôi làm gốm không chỉ để bán, mà còn để con cháu biết người Mnông mình đã sống, đã gìn giữ văn hóa như thế nào”, nghệ nhân H Huyên chia sẻ.
Ngày nay, nghề gốm cổ của người Mnông mang một sức sống mới. Các nghệ nhân còn sáng tạo thêm nhiều hoa văn lấy cảm hứng từ trang phục truyền thống hay hình ảnh quen thuộc trong đời sống buôn làng. Mỗi sản phẩm gốm đều là “độc bản”.
Năm 2024, sản phẩm “chóe mẹ bồng con” của gia đình nghệ nhân H Huyên được UBND huyện Lắk (cũ) công nhận, cấp giấy chứng nhận đạt tiêu chuẩn OCOP 3 sao. Đây là cơ hội để sản phẩm truyền thống đến gần hơn với thị trường.
Ông Nguyễn Anh Tú, Chủ tịch UBND xã Liên Sơn Lắk cho biết: Cuối năm 2024, nghề làm gốm truyền thống của người Mnông đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
"Đây là dấu mốc quan trọng, khẳng định giá trị đặc sắc của nghề gốm cổ, đồng thời mở ra cơ hội bảo tồn di sản gắn với phát triển du lịch cộng đồng và nâng cao thu nhập cho người dân", ông Tú kỳ vọng.
