Sắc màu 54
Nghề nhuộm chàm ở Tà Xùa: Từ nghề cũ thành sinh kế cho người Mông
Nghề nhuộm chàm ở xã Tà Xùa (Sơn La) đang được khôi phục không chỉ để gìn giữ bản sắc người Mông, mà còn tạo việc làm, tăng thu nhập và mang đến trải nghiệm văn hóa đặc sắc cho du khách.
Trong căn nhà gỗ của người Mông ở bản Chống Tra, xã Tà Xùa, những chum chàm từng nhiều năm ít được sử dụng, nay lại được mở nắp. Màu chàm xanh thẫm không chỉ nhuộm nên những tấm vải mang đậm bản sắc dân tộc, mà còn mở ra một hướng sinh kế mới cho nhiều hộ dân vùng cao.
Từ sự gặp gỡ và trăn trở của hai người trẻ, nghề nhuộm chàm truyền thống đang dần được đánh thức, trở thành sản phẩm du lịch trải nghiệm và mang lại nguồn thu nhập cho người dân địa phương.
Không hẹn trước, Nguyễn Thịnh và Thào A Trống gặp nhau lập nghiệp ở Tà Xùa
Trống sinh ra và lớn lên ở bản Chống Tra. Đến tuổi lập nghiệp, như nhiều thanh niên người Mông khác, anh rời quê đi làm công nhân với mong muốn cải thiện cuộc sống, sau này quyết định trở về quê hương Tà Xùa để làm du lịch.
Ban đầu Trống cũng như nhiều hộ dân khác trong bản cũng đi vay tiền để mở các Homestay, cửa hàng ăn uống, cà phê, nhưng việc kinh doanh không hiệu quả. Trong khi đó, Thịnh từ nơi khác đến Tà Xùa khởi nghiệp trong lĩnh vực du lịch, nhiều năm gắn bó với hoạt động lưu trú và dịch vụ ăn uống.
Khi cùng làm việc tại vùng đất đang nổi lên như một điểm đến hấp dẫn của du lịch săn mây, cả hai nhận ra một thực tế: Du lịch phát triển nhanh, nhưng không phải người dân nào cũng có cơ hội hưởng lợi. Những hộ gia đình không có vốn đầu tư Homestay, không thông thạo tiếng phổ thông, hoặc chỉ quen với công việc nương rẫy, vẫn đứng ngoài dòng chảy phát triển.
"Chúng em từng thử nhiều cách, nhưng vẫn luôn trăn trở làm sao để nhiều người Mông trong bản có thể cùng tham gia làm du lịch, chứ không chỉ một số hộ có điều kiện. Sau nhiều lần bàn bạc, bọn em quyết định chọn nghề nhuộm chàm để tạo ra những trải nghiệm mang bản sắc địa phương và giúp bà con có thêm thu nhập từ chính những giá trị văn hóa của mình", Nguyễn Thịnh chia sẻ.
Nghề nhuộm chàm mở một hướng đi mới
Từ ý tưởng đó, tháng 5/2025, Xưởng Chàm Tà Xùa được thành lập. Ban đầu, nơi đây chỉ tổ chức hoạt động trải nghiệm dành cho du khách. Sau một thời gian, xưởng dần trở thành cầu nối giữa văn hóa người Mông với du khách, đồng thời mở thêm cơ hội việc làm cho nhiều hộ dân ở bản Chống Tra.
Thịnh và Trống tìm đến từng gia đình để vận động các bà, các mẹ khôi phục nghề truyền thống. Những chum chàm, khung dệt, dụng cụ vẽ sáp ong từng được cất giữ nhiều năm lại được mang ra sử dụng.
"Ban đầu nhiều cô bác bảo nghề này còn ai làm nữa. Nhưng khi thấy du khách thích thú nghe kể về quy trình làm chàm, tự tay vẽ sáp ong, nhuộm vải rồi mang sản phẩm về sử dụng, mọi người mới nhận ra những điều mình làm từ nhỏ lại chính là giá trị mà du khách tìm kiếm", Thịnh kể.
Không gian trải nghiệm được xây dựng ngay trong bản làng, nơi người Mông vẫn gìn giữ nếp nhà, phong tục và lối sống truyền thống.
Tại đây, du khách được chính người dân địa phương hướng dẫn tham quan, tìm hiểu văn hóa, tự tay vẽ sáp ong, nhuộm chàm và hoàn thiện chiếc khăn hoặc túi vải mang dấu ấn riêng.
Những sản phẩm thủ công ấy không chỉ là món quà lưu niệm, mà còn có tính ứng dụng trong đời sống, góp phần tạo nên trải nghiệm khác biệt cho du khách khi đến Tà Xùa.
Khi văn hóa trở thành sinh kế
Điều khiến những người sáng lập xưởng tự hào không nằm ở số lượng sản phẩm bán ra, mà ở những đổi thay trong cuộc sống của người dân bản Chống Tra.
Hiện xưởng tạo việc làm thường xuyên cho 5 hộ gia đình, với khoảng 10 lao động người Mông. Đây đều là những hộ trước đây chủ yếu sống bằng nương rẫy, hoặc từng đi làm công nhân, ít có cơ hội tham gia các hoạt động du lịch.
Mỗi người đảm nhận một công việc phù hợp với khả năng của mình. Người may, người thêu, người nhuộm chàm, người hướng dẫn khách trải nghiệm, người lái xe ôm đưa đón hoặc dẫn khách khám phá suối, thác. Nhiều hộ còn bán thêm chè, rượu, hoa quả và các loại nông sản do gia đình sản xuất.
Nhờ đó, mỗi lao động có thêm nguồn thu nhập khoảng 5 triệu đồng mỗi tháng; vào mùa cao điểm du lịch, mức thu nhập sẽ cao hơn.
"Điều vui nhất với chúng em là nhiều gia đình không còn phải rời quê đi làm thuê. Họ có thể ở lại bản, chăm sóc gia đình và có thêm thu nhập từ chính nghề truyền thống của mình", Thịnh chia sẻ.
Hiện mỗi tháng, Xưởng Chàm Tà Xùa sản xuất khoảng 100 sản phẩm và đón vài chục lượt khách đến trải nghiệm. Quy mô chưa lớn, nhưng đủ để những người sáng lập tin rằng, mình đang đi đúng hướng.
Những chum chàm từng bị bỏ quên nay lại được khuấy đều mỗi ngày. Những tấm vải nhuộm thủ công không chỉ lưu giữ nét văn hóa của người Mông mà còn mang đến việc làm, thu nhập cho người dân địa phương.
Khi nghề truyền thống có thể nuôi sống cộng đồng, việc bảo tồn bản sắc không còn là lời kêu gọi, mà trở thành một phần của cuộc sống thường ngày ở bản Chống Tra.
