Bàn tròn chính sách
Đổi cách tiếp cận chính sách hỗ trợ học tập cho dân tộc rất ít người
Quy mô dân số các dân tộc rất ít người, tiêu chí xác định đối tượng thụ hưởng và hệ thống chính sách liên quan đã thay đổi, đặt Nghị định 57/2017/NĐ-CP trước yêu cầu phải được sửa đổi để theo kịp thực tiễn.
Lời tòa soạn:
Bảo đảm quyền học tập, tạo cơ hội để con em các DTTS, nhất là các dân tộc rất ít người vươn lên bằng tri thức là chủ trương nhất quán của Đảng, Nhà nước. Tại buổi gặp mặt học sinh sinh viên (HSSV), thanh niên DTTS xuất sắc, tiêu biểu năm 2025, chủ trương đó được nâng lên một bước mới khi Tổng Bí thư (nay là Tổng Bí thư, Chủ tịch nước) Tô Lâm còn yêu cầu nghiên cứu cơ chế, chính sách hỗ trợ mạnh mẽ hơn, trong đó có chính sách học bổng đào tạo ở nước ngoài cho HSSV người DTTS đạt thành tích xuất sắc.
Từ thực tiễn nhiều năm qua, quán triệt chủ trương, định hướng, chính sách giáo dục dân tộc đang chuyển từ bảo đảm cơ hội học tập sang đầu tư có trọng tâm cho nguồn nhân lực chất lượng cao. Với các dân tộc rất ít người, có khó khăn đặc thù, đây được kỳ vọng là hướng đầu tư dài hạn, tạo nguồn nhân lực và mở rộng cơ hội phát triển cho cộng đồng.
Trên cơ sở đánh giá những kết quả và tác động của chính sách trong thực tiễn, tuyến bài “Từ hỗ trợ học tập đến đầu tư người tài ở các dân tộc rất ít người” nhìn thẳng vào những khoảng trống, qua đó đặt ra yêu cầu hoàn thiện chính sách trong giai đoạn mới.Bài 1: “Đi học có lương”:Điểm tựa nâng chất lượng giáo dục các dân tộc rất ít người
Bài 2: Hỗ trợ học tập cho các dân tộc rất ít người:Bỏ trống tuổi nhà trẻ, hụt một điểm tựa
Bài 3: “Luồng xanh” tuyển sinh và bài toán chất lượng giáo dục các dân tộc rất ít người
Sau 9 năm, Nghị định số 57/2017/NĐ-CP đã mở rộng đáng kể cơ hội học tập cho các dân tộc rất ít người. Nhưng thực tiễn không đứng yên khi quy mô dân số, tiêu chí xác định mức độ khó khăn và hệ thống chính sách liên quan đều đã có những thay đổi.
Khoảng cách đó đặt ra yêu cầu rà soát, sửa đổi Nghị định 57/2017/NĐ-CP để chính sách vừa đúng đối tượng, vừa phù hợp với yêu cầu phát triển mới.
Dân số các dân tộc rất ít người thay đổi, chính sách phát sinh “độ vênh”
Nghị định số 57/2017/NĐ-CP quy định chính sách hỗ trợ học tập cho các dân tộc rất ít người. Tên gọi đó đã “định vị” đối tượng thụ hưởng là những dân tộc có dân số dưới 10.000 người, theo khái niệm “dân tộc thiểu số rất ít người” tại Nghị định số 05/2011/NĐ-CP về công tác dân tộc.
Khi thiết kế Nghị định số 57/2017/NĐ-CP, trên cơ sở kết quả điều tra dân số năm 2009, Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT) xác định có 16 dân tộc đủ điều kiện về quy mô dân số để thụ hưởng chính sách, bao gồm: Ơ Đu, Pu Péo, Si La, Rơ Măm, Brâu, Cống, Bố Y, Mảng, Lô Lô, Cờ Lao, Ngái, La Ha, Pà Thẻn, Lự, Chứt, La Hủ.
Khi “khó khăn đặc thù” được định nghĩa lại
Giai đoạn 2021 - 2025, dân tộc có khó khăn đặc thù là những dân tộc rất ít người, đồng thời đáp ứng tiêu chí về tỷ suất chết của trẻ em dưới 1 tuổi lớn và tỷ lệ người 15 tuổi trở lên không biết đọc, biết viết. Tiêu chí được quy định tại Quyết định số 39/2020/QĐ-TTg.
Từ năm 2026, tiêu chí xác định dân tộc có khó khăn đặc thù hiện đã được điều chỉnh. Theo Nghị định số 255/2025/NĐ-CP, dân tộc có khó khăn đặc thù là dân tộc có dân số trong phạm vi toàn quốc dưới 10.000 người theo dữ liệu quản lý dân cư và đáp ứng ít nhất một trong hai tiêu chí: Có tỷ lệ nghèo đa chiều lớn hơn tỷ lệ nghèo đa chiều DTTS chung cả nước; hoặc có dân số trong phạm vi toàn quốc theo dữ liệu quản lý dân cư giảm so với dân số trong phạm vi toàn quốc theo kết quả Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019.
Nhưng đến khi Nghị định số 57/2017/NĐ-CP có hiệu lực (tháng 7/2017), quy mô dân số của một số dân tộc đã có biến động mạnh. Điều này dẫn đến việc triển khai chính sách có “độ vênh” khá lớn, nhất là trong bối cảnh một số điều kiện đi kèm có sự thay đổi.
Đơn cử, năm 2009 dân tộc La Hủ (sinh sống tập trung tại Lai Châu) có 9.651 nhân khẩu. Đến năm 2015, kết quả điều tra thực trạng kinh tế - xã hội của 53 DTTS lần thứ nhất thể hiện quy mô dân số của dân tộc La Hủ tăng lên khoảng 10.500 người, năm 2019 tăng lên 12.113 người.
Với quy mô dân số vượt 10.000 người, dân tộc La Hủ không được đưa vào danh sách các dân tộc có khó khăn đặc thù giai đoạn 2021-2025 theo Quyết định số 1227/QĐ-TTg. Sự thay đổi này đã tác động trực tiếp đến việc xác định đối tượng thực hiện một số chính sách, trong đó có chính sách hỗ trợ học tập theo Nghị định số 57/2017/NĐ-CP tại Lai Châu.
Chỉ riêng trẻ mẫu giáo, theo báo cáo tổng kết 9 năm thực hiện Nghị định số 57/2017/NĐ-CP của Bộ GD&ĐT, từ năm học 2017 - 2018 đến năm học 2020 - 2021, mỗi năm toàn tỉnh có khoảng 1.000 trẻ dân tộc La Hủ được thụ hưởng chính sách.
Tuy nhiên, đến năm học 2021 - 2022 chỉ còn 303 em. Từ năm học 2022 - 2023, chính sách gần như không còn được thực hiện đối với trẻ La Hủ, số trường hợp được hưởng chỉ còn 3 - 4 HS mỗi năm học.
Tiêu chí dân số không còn là thước đo duy nhất
Việc tỉnh Lai Châu giảm dần chính sách hỗ trợ học tập cho dân tộc La Hủ được Bộ GD&ĐT đánh giá là “vấn đề cần lưu ý” trong thực hiện Nghị định số 57/2017/NĐ-CP. Bởi đây hiện là dân tộc có tỷ lệ nghèo đa chiều cao nhất trong 53 DTTS, với tỷ lệ 86,6% theo điều tra thu thập thông tin thực trạng kinh tế - xã hội các DTTS năm 2024.
Thực tế ở Lai Châu cũng đặt ra yêu cầu về tính thống nhất của các văn bản pháp quy hướng dẫn triển khai chính sách. Từ năm 2021 đến nay, để hỗ trợ học tập theo Nghị định số 57/2017/NĐ-CP, các địa phương vừa căn cứ vào dân số, vừa đối chiếu với danh sách các dân tộc có khó khăn đặc thù.
Khi hai bộ tiêu chí này “vênh nhau” thì cách hiểu và vận dụng chính sách ở địa phương cũng khác nhau.
Trong khi chờ nghị định thay thế, Bộ GD&ĐT đề nghị các địa phương tiếp tục triển khai thực hiện hiệu quả các chính sách ưu tiên tuyển sinh và hỗ trợ học tập tại Nghị định số 57/2017/NĐ-CP.
Bộ GD&ĐT cũng đề nghị Bộ Dân tộc và Tôn giáo xem xét đưa quy định về các dân tộc có khó khăn đặc thù thay thế cho các dân tộc rất ít người nhằm xây dựng và thực hiện chính sách phù hợp, đồng bộ, thống nhất trong giai đoạn mới. Đồng thời tăng cường phối hợp công tác kiểm tra, đánh giá tình hình triển khai thực hiện các chính sách liên quan đến lĩnh vực giáo dục dân tộc ở vùng đồng bào DTTS và miền núi.(Báo cáo tổng kết 9 năm thực hiện Nghị định số 57/2017/NĐ-CP của Bộ GD&ĐT)
Dân tộc La Ha ở tỉnh Sơn La là ví dụ, dù dân số theo điều tra năm 2019 là 10.157 người, nhưng giai đoạn 2021 - 2025, La Ha vẫn là một trong các dân tộc có khó khăn đặc thù.
Do đó tỉnh Sơn La thực hiện không gián đoạn chính sách hỗ trợ học tập cho trẻ mẫu giáo, HSSV dân tộc La Ha Nghị định số 57/2017/NĐ-CP.
Đáng chú ý là dân tộc Brâu, với dân số dưới 1.000 người, được đưa vào danh sách các dân tộc có khó khăn đặc thù theo Quyết định số 1227/QĐ-TTg.
Nhưng do sinh sống tập trung ở xã nông thôn mới Bờ Y (không phải địa bàn đặc biệt khó khăn) nên giai đoạn 2021 - 2025, dân tộc Brâu không được thụ hưởng các chính sách cho các dân tộc có khó khăn đặc thù.
Nhưng tỉnh Kon Tum (cũ) vẫn thực hiện chế độ hỗ trợ học tập cho trẻ mẫu giáo, HSSV dân tộc Brâu theo Nghị định số 57/2017/NĐ-CP. Trong 9 năm (2017 - 2026) có 103 trẻ mẫu giáo, 593 HS tiểu học, 272 em THCS, 66 em THPT và 3 sinh viên đại học dân tộc Brâu được ưu tiên tuyển thẳng và hỗ trợ học tập hằng tháng.
Ba trường hợp La Hủ, La Ha và Brâu cho thấy cùng một tiêu chí dân số nhưng khi đặt trong hệ thống tiêu chí, địa bàn và chính sách khác nhau, kết quả thụ hưởng cũng không giống nhau. Thực tế này cho thấy, chính sách cần được điều chỉnh, để thực hiện thống nhất từ Trung ương đến địa phương, tránh tình trạng cách hiểu và áp dụng khác nhau ở mỗi địa phương.
Sự thay đổi về dân số, điều kiện kinh tế - xã hội và hệ thống giáo dục cũng đặt ra yêu cầu chính sách phải bao quát đúng những nhóm thực sự cần hỗ trợ, đồng thời tránh khoảng trống ở những giai đoạn quan trọng trong hành trình học tập của HSSV các dân tộc rất ít người.
Điều chỉnh để từ “đúng đối tượng” đến “đúng nhu cầu”
Qua 9 năm thực hiện, Nghị định số 57/2017/NĐ-CP đã khẳng định vai trò của một chính sách đặc thù, góp phần mở rộng cơ hội học tập và tạo nguồn nhân lực cho các dân tộc rất ít người.
Tuy nhiên, những thay đổi về quy mô dân số, điều kiện kinh tế - xã hội, tiêu chí xác định đối tượng và hệ thống chính sách liên quan đang đặt ra yêu cầu phải rà soát lại cách tiếp cận.
Thực tế cho thấy, cơ chế hỗ trợ chưa phải lúc nào cũng tương thích với điều kiện phát triển và mức độ khó khăn của từng dân tộc. Trong khi đó, yêu cầu phát triển nguồn nhân lực hiện nay đã thay đổi.
Chính sách hỗ trợ trong giai đoạn mới không chỉ bảo đảm để người học “được học”, mà phải tạo điều kiện để “học được, học thành công”, có năng lực tiếp tục học tập ở trình độ cao hơn, tìm được việc làm và đóng góp cho cộng đồng.
Vì vậy, sửa đổi Nghị định số 57/2017/NĐ-CP không đơn thuần là xử lý những vướng mắc phát sinh sau 9 năm thực hiện. Đây là cơ hội để đổi cách thiết kế chính sách, từ xác định đúng đối tượng sang đáp ứng đúng nhu cầu, từ ưu tiên cơ hội đầu vào sang quan tâm cả quá trình học tập và kết quả đầu ra.
Từ một chính sách được xây dựng để mở cánh cửa học tập cho những cộng đồng có quy mô dân số nhỏ, yêu cầu là tạo một cơ chế đủ linh hoạt để cánh cửa ấy không chỉ mở đúng người, mà còn giúp người học đi được đến cuối hành trình và tạo ra nguồn nhân lực thực chất cho chính cộng đồng.
