“Luồng xanh” tuyển sinh và bài toán chất lượng giáo dục các dân tộc rất ít người
Cơ chế tuyển thẳng mở rộng cơ hội học tập cho học sinh, sinh viên các dân tộc rất ít người, nhưng cũng đặt ra yêu cầu mới về chất lượng đầu vào và hiệu quả đào tạo.
Lời tòa soạn:
Bảo đảm quyền học tập, tạo cơ hội để con em các DTTS, nhất là các dân tộc rất ít người, vươn lên bằng tri thức là chủ trương nhất quán của Đảng, Nhà nước. Tại buổi gặp mặt học sinh sinh viên (HSSV), thanh niên DTTS xuất sắc, tiêu biểu năm 2025, chủ trương đó được nâng lên một bước mới khi Tổng Bí thư (nay là Tổng Bí thư, Chủ tịch nước) Tô Lâm yêu cầu nghiên cứu cơ chế, chính sách hỗ trợ mạnh mẽ hơn, trong đó có chính sách học bổng đào tạo ở nước ngoài cho HSSV người DTTS đạt thành tích xuất sắc.
Quán triệt định hướng này, chính sách giáo dục dân tộc đang chuyển từ bảo đảm cơ hội học tập sang đầu tư có trọng tâm cho nguồn nhân lực chất lượng cao. Với các dân tộc rất ít người, có khó khăn đặc thù, đây được kỳ vọng là hướng đầu tư dài hạn, tạo nguồn nhân lực và mở rộng cơ hội phát triển cho cộng đồng.
Trên cơ sở đánh giá những kết quả và tác động của chính sách trong thực tiễn, tuyến bài “Từ hỗ trợ học tập đến đầu tư người tài ở các dân tộc rất ít người” nhìn thẳng vào những khoảng trống, qua đó đặt ra yêu cầu hoàn thiện chính sách trong giai đoạn mới.
Chính sách hỗ trợ học tập từ Nghị định số 57/2017/NĐ-CP đã góp phần quan trọng xóa tình trạng “trắng” sinh viên trình độ đại học trở lên ở một số dân tộc rất ít người. Tuy nhiên, cơ chế tuyển thẳng khiến công tác tuyển sinh ở một số địa phương gặp nhiều khó khăn, đồng thời do thiếu sàng lọc nguồn vào nên hiệu quả giáo dục còn thấp, nhiều HSSV bỏ học giữa chừng hoặc khó có khả năng tốt nghiệp.
Để mở rộng tiếp cận công bằng, đồng thời nâng cao chất lượng đào tạo đại học, sau đại học đối với HSSV thuộc các dân tộc rất ít người đòi hỏi phải điều chỉnh chính sách tuyển sinh.
“Luồng xanh” tuyển sinh và bài toán công bằng cơ hội
Theo Nghị định số 57/2017/NĐ-CP, HS các dân tộc rất ít người hoàn thành chương trình Tiểu học sẽ được tuyển thẳng vào trường phổ thông dân tộc nội trú (PTDTNT). Sau khi tốt nghiệp THPT thì được xét tuyển thẳng vào đại học, dự bị đại học hoặc giáo dục nghề nghiệp.
Đây là cơ chế ưu tiên nhằm mở rộng cơ hội học tập, tạo điều kiện để từng bước nâng cao chất lượng nguồn nhân lực cho cộng đồng các dân tộc rất ít người. Tuy nhiên, việc tuyển thẳng cũng đặt ra những khó khăn cho một số địa phương trong bảo đảm công bằng về cơ hội tiếp cận các trường chuyên biệt dành cho con em các DTTS.
“Luồng xanh” tuyển thẳng phủ rộng qua các cấp học
Trong 9 năm, cả nước có 15.506 HS thuộc các dân tộc rất ít người hoàn thành chương trình Tiểu học thì có 1.506 em được tuyển thẳng vào các trường PTDTNT (9,71%), 6.884 em tuyển thẳng vào các trường PTDTBT (44,40%). Số còn lại được tuyển thẳng vào lớp 6 các trường có bán trú và các trường phổ thông khác.
Ở bậc THPT, trong 10.833 HS hoàn thành chương trình THCS thì có 3.434 em được tuyển thẳng vào các trường PTDTNT tỉnh (31,70%), 2.346 em tuyển thẳng vào trường THPT; có gần 1.000 HS các dân tộc rất ít người được tuyển thẳng vào các cơ sở giáo dục thường xuyên hoặc trường nghề.(Báo cáo tổng kết 9 năm thực hiện Nghị định số 57/2017/NĐ-CP của Bộ GD&ĐT)
Trước vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, huyện Mường La (Sơn La) là địa bàn sinh sống của 5 dân tộc anh em (Thái, Mông, Kinh, La Ha, Kháng).
Trong đó La Ha là một trong 16 dân tộc rất ít người được thụ hưởng chính sách theo Nghị định số 57/2017/NĐ-CP.
Năm học 2025 - 2026, Trường PTDTNT THCS&THPT Mường La tuyển 70 HS lớp 6.
Thực hiện Nghị định số 57/2017/NĐ-CP, trường ưu tiên tuyển thẳng 46 chỉ tiêu HS người La Ha, chiếm khoảng 65,7% tổng chỉ tiêu đầu cấp; số chỉ tiêu còn lại dành cho con em các dân tộc khác trên địa bàn.
Sự chênh lệch đầu vào này đã được Sơn La nhận diện sau 3 năm học đầu tiên thực hiện ưu tiên tuyển sinh theo Nghị định số 57/2017/NĐ-CP. Trong công văn số 1513 ngày 4/9/2020, Sở Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT) Sơn La khẳng định không thể tuyển hết HS dân tộc La Ha vào học tại trường PTDTNT cấp huyện theo nguyện vọng của gia đình và HS.
Trong văn bản này, Sở GD&ĐT Sơn La cũng cho rằng, tỷ lệ HS dân tộc La Ha được tuyển vào học tại trường PTDTNT THCS&THPT huyện, trường PTDTNT THPT tỉnh quá cao hoặc chiếm gần hết chỉ tiêu tuyển sinh đầu cấp của nhà trường. Điều này dẫn đến tuyển sinh được rất ít hoặc không tuyển được HS các DTTS khác đã tốt nghiệp THCS.
Tuyển thẳng “thông cửa”, nhưng đường học chưa dễ
Bất cập trong cơ chế tuyển thẳng đã được Bộ GD&ĐT đánh giá khi tổng kết 9 năm (2017 - 2026) thực hiện Nghị định số 57/2017/NĐ-CP. Bộ đã thẳng thắn nhìn nhận, ở một số địa phương có nhiều học sinh dân tộc rất ít người, cơ hội tiếp cận học tại các trường chuyên biệt gần như không còn đối với HS các DTTS khác.
“Luồng xanh” tuyển thẳng còn tạo một rào cản lớn trong bảo đảm chất lượng giáo dục ở các trường chuyên biệt thực hiện chính sách theo Nghị định số 57/2017/NĐ-CP.
Dù số liệu đánh giá học lực của HS các dân tộc rất ít người chưa được tổng hợp đầy đủ nhưng thực tế chất lượng đầu vào và kết quả học tập tại một số trường cho thấy việc tuyển sinh theo cơ chế ưu tiên đang đặt ra những vấn đề cần được nhìn nhận.
Đơn cử tại Trường PTDTNT THCS&THPT Mường La (Sơn La), năm học 2022 - 2023, trong tổng số 62 HS lớp 6 của trường có 46 HS dân tộc La Ha. Kết quả đánh giá chất lượng giáo dục thực tế của trường trong năm học này cho thấy, tỷ lệ HS lớp 6 xếp loại “Trung bình” là 61,3%, loại “Giỏi” chỉ có 3,2%.
Trong 9 năm (2017 - 2026) có 767 HS dân tộc rất ít người được tuyển thẳng vào các cơ sở giáo dục đại học, cao đẳng, dự bị đại học. Trong 9 năm, các trường đã chi trả hỗ trợ học tập cho HSSV các dân tộc rất ít người hơn 39,2 tỷ đồng. Riêng các cơ sở giáo dục nghề nghiệp đã chi trả cho HSSV các dân tộc rất ít người trên một tỷ đồng.
(Báo cáo tổng kết 9 năm thực hiện Nghị định số 57/2017/NĐ-CP của Bộ GD&ĐT)
Kết thúc năm học 2022 - 2023, toàn trường có 6,4% HS lớp 6 phải thi lại, 4,8% lưu ban.
Dù chưa tách riêng kết quả học tập, nhưng với tỷ lệ 74,2% HS lớp 6 là dân tộc La Ha cũng đặt ra yêu cầu cần đánh giá đầy đủ hơn chất lượng đầu vào và hiệu quả của cơ chế tuyển thẳng.
Không chỉ ở bậc phổ thông mà cơ chế tuyển thẳng vào đại học theo Nghị định số 57/2017/NĐ-CP cũng đang đặt ra nhiều lo ngại về chất lượng giáo dục và hiệu quả nguồn lực hỗ trợ học tập.
Trong báo cáo tổng kết 9 năm thực hiện, Bộ GD&ĐT cho rằng, chính sách tuyển thẳng vào học đại học với HS dân tộc rất ít người tốt nghiệp THPT dẫn đến hiệu quả giáo dục đại học cho đối tượng này còn thấp. Nhiều SV dân tộc rất ít người bỏ học giữa chừng hoặc khó có khả năng tốt nghiệp đại học.
“Điểm tựa” học tập cho các dân tộc rất ít người cần một cách tiếp cận mới
Sau 9 năm, chính sách đã mở rộng đáng kể cơ hội học tập cho các dân tộc rất ít người. Nhưng bảo đảm một suất học mới chỉ là bước đầu, mục tiêu cuối cùng phải là giúp người học có đủ năng lực để theo học, hoàn thành chương trình và phát huy được kiến thức sau đào tạo.
Đây cũng là bài toán đặt ra với việc sửa đổi Nghị định số 57/2017/NĐ-CP, để chính sách vừa giữ được “điểm tựa” đặc thù cho các dân tộc rất ít người, vừa tạo động lực nâng cao chất lượng nguồn nhân lực.
Yêu cầu đặt ra trong giai đoạn mới không phải là giảm ưu tiên, mà là đổi cách ưu tiên. Chính sách hỗ trợ học tập cho HSSV dân tộc rất ít người phải chuyển cách tiếp cận, từ “được học” sang đầu tư để “học được, học thành công”.
Cũng cần thấy rằng, trong 9 năm thi hành Nghị định số 57/2017/NĐ-CP, nhiều chủ trương, chính sách và quy định pháp luật liên quan đến giáo dục, công tác dân tộc và phát triển nguồn nhân lực đã được ban hành, điều chỉnh. Phạm vi, đối tượng thụ hưởng chính sách cũng có sự thay đổi.
Nghị định số 57/2017/NĐ-CP được xây dựng trong bối cảnh cách đây gần một thập niên. Thực tiễn này đặt ra yêu cầu sửa đổi, bổ sung Nghị định để bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất và phù hợp với yêu cầu phát triển mới.
