Hỗ trợ học tập cho các dân tộc rất ít người: Bỏ trống tuổi nhà trẻ, hụt một điểm tựa
Không được hưởng chính sách hỗ trợ học tập theo Nghị định số 57/2017/NĐ-CP, trẻ nhà trẻ thuộc các dân tộc rất ít người đang thiếu một điểm tựa để tiếp cận giáo dục ngay từ những năm đầu đời.
Lời tòa soạn:
Bảo đảm quyền học tập, tạo cơ hội để con em các DTTS, nhất là các dân tộc rất ít người, vươn lên bằng tri thức là chủ trương nhất quán của Đảng, Nhà nước. Tại buổi gặp mặt học sinh, sinh viên (HSSV), thanh niên DTTS xuất sắc, tiêu biểu năm 2025, chủ trương đó được nâng lên một bước mới khi Tổng Bí thư (nay là Tổng Bí thư, Chủ tịch nước) Tô Lâm yêu cầu nghiên cứu cơ chế, chính sách hỗ trợ mạnh mẽ hơn, trong đó có chính sách học bổng đào tạo ở nước ngoài cho HSSV người DTTS đạt thành tích xuất sắc.
Từ thực tiễn, nhiều năm qua, quán triệt chủ trương, định hướng chính sách giáo dục dân tộc đang chuyển từ bảo đảm cơ hội học tập sang đầu tư có trọng tâm cho nguồn nhân lực chất lượng cao. Với các dân tộc rất ít người, có khó khăn đặc thù, đây được kỳ vọng là hướng đầu tư dài hạn, tạo nguồn nhân lực và mở rộng cơ hội phát triển cho cộng đồng.
Trên cơ sở đánh giá những kết quả và tác động của chính sách trong thực tiễn, tuyến bài “Từ hỗ trợ học tập đến đầu tư người tài ở các dân tộc rất ít người” nhìn thẳng vào những khoảng trống, qua đó đặt ra yêu cầu hoàn thiện chính sách trong giai đoạn mới.
Sau 9 năm thực hiện, Nghị định số 57/2017/NĐ-CP quy định chính sách ưu tiên tuyển sinh và hỗ trợ học tập cho trẻ mẫu giáo, học sinh, sinh viên (HSSV) thuộc 16 dân tộc thiểu số rất ít người (dưới 10.000 người) đã tạo điểm tựa quan trọng cho trẻ mẫu giáo, HSSV các dân tộc rất ít người.
Tuy nhiên, chính sách vẫn còn những khoảng trống, trong đó đáng chú ý là chính sách không hỗ trợ nhóm trẻ nhà trẻ – nhóm tuổi (dưới 3 tuổi) ở những năm đầu đời của hành trình học tập
Đây là vấn đề càng đáng lưu ý khi nhiều cộng đồng dân tộc rất ít người có tỷ lệ nghèo đa chiều cao, sinh kế còn khó khăn. Ngoài thụ hưởng chính sách theo Nghị định 57/2017/NĐ-CP thì trẻ mẫu giáo, HSSV dân tộc thiểu số rất ít người không được hưởng các chính sách về giáo dục chung
Để trống “giai đoạn vàng” đặt nền móng học vấn
Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo đặt yêu cầu chăm lo giáo dục trẻ em ngay từ những năm đầu đời, coi đây là nền tảng để phát triển con người và thực hiện phổ cập giáo dục mầm non cho trẻ từ 3 đến 5 tuổi.
Trong khi đó, Nghị định số 57/2017/NĐ-CP mới tập trung hỗ trợ trẻ mẫu giáo, HSSV thuộc các dân tộc rất ít người, chưa bao phủ nhóm trẻ nhà trẻ (dưới 3 tuổi). Đây là khoảng trống đáng lưu ý.
Những năm đầu đời là giai đoạn đặt nền móng cho sự phát triển thể chất, nhận thức, ngôn ngữ và kỹ năng xã hội của trẻ, qua đó ảnh hưởng đến khả năng thích nghi và học tập ở các bậc học tiếp theo.
37.174 lượt trẻ mẫu giáo được tiếp sức đến trường
Theo Nghị định số 57/2017/NĐ-CP, trẻ mẫu giáo dân tộc rất ít người hưởng chính sách hỗ trợ học tập 30% mức lương cơ sở/trẻ tháng. Trong 9 năm đã có 37.174 HS mầm non công lập được hỗ trợ, với tổng kinh phí đã chi trả hơn 193 tỷ đồng.
Các địa phương có số lượng trẻ mẫu giáo được thụ hưởng nhiều nhất là Hà Giang (nay là Tuyên Quang), Lai Châu, Sơn La. Tính đến tháng 4/2026, riêng Sơn La đã chi trả khoảng 47 tỷ đồng, Lai Châu là trên 35 tỷ đồng.(Báo cáo tổng kết 9 năm thực hiện Nghị định số 57/2017/NĐ-CP của Bộ GD&ĐT)
Việc thiếu hỗ trợ cho trẻ nhà trẻ chưa thể được xem là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến biến động số trẻ được hưởng chính sách ở bậc mầm non.
Tuy nhiên, những con số dưới đây cho thấy cần xem xét lại độ bao phủ của chính sách từ những năm đầu đời.
Theo báo cáo tổng kết 9 năm thi hành Nghị định số 57/2017/NĐ-CP của Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT), số trẻ dân tộc Cống được hỗ trợ học tập giảm từ 95 em năm học 2017 - 2018 xuống còn 17 em năm học 2025 – 2026, dân tộc Mảng từ 156 xuống 56 em, Pà Thẻn từ 200 xuống 127 em...
Với dân tộc Bố Y, số trẻ được hỗ trợ cũng biến động đáng kể, từ 78 em năm học 2017 - 2018 giảm còn 43 em năm học 2021 - 2022, sau đó tăng lên 105 em năm học 2024 - 2025 và giảm còn 89 em năm học 2025 - 2026.
Trong khi đó, quy mô dân số dân tộc Bố Y tăng từ 3.232 người năm 2019 lên 3.409 người năm 2024.
Những con số trên chưa đủ để khẳng định việc thiếu chính sách hỗ trợ học tập cho trẻ nhà trẻ là nguyên nhân trực tiếp khiến số trẻ được hỗ trợ ở bậc mầm non giảm. Nhưng đây là dấu hiệu cần được nhìn nhận khi rà soát độ bao phủ của chính sách giáo dục đối với các dân tộc rất ít người, nhất là từ những năm đầu đời.
Mục tiêu của Nghị định số 57/2017/NĐ-CP là tạo nền tảng học vấn vững chắc và phát triển nguồn nhân lực cho các dân tộc rất ít người. Do đó, chính sách không chỉ cần bảo đảm cơ hội học tập từ bậc mẫu giáo mà cũng cần tính đến việc hỗ trợ ngay từ giai đoạn nhà trẻ.
Đây cũng là cách để giữ nhịp tạo đột phá về phát triển giáo dục và đào tạo ở các dân tộc rất ít người, theo tinh thần Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị.
Khoảng trống hỗ trợ, rào cản đến lớp
Trẻ nhà trẻ chưa thuộc diện thụ hưởng chính sách là một khoảng trống cần được nhìn nhận. Điều này càng đáng lưu ý khi nhiều cộng đồng dân tộc rất ít người vẫn có tỷ lệ nghèo đa chiều cao, sinh kế khó khăn và khả năng tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản còn hạn chế.
Theo kết quả điều tra thực trạng kinh tế - xã hội 53 DTTS năm 2024, tỷ lệ nghèo đa chiều ở một số dân tộc rất ít người còn rất cao: La Hủ 86,6%, Chứt 66%, Mảng 63%, Ơ Đu 50%... Trong khi đó, tỷ lệ nghèo đa chiều chung của 53 DTTS là 12,55%.
Những hỗ trợ gián tiếp chưa thay thế khoảng trống chính sách
Giai đoạn 2021 - 2025, vốn Chương trình MTQG 1719 cũng có tác động gián tiếp trong việc chăm sóc trẻ tuổi nhà trẻ thuộc các dân tộc có khó khăn đặc thù. Bên cạnh hỗ trợ sản xuất cho 703 hộ, thì có 1.621 trẻ được hỗ trợ bữa ăn dinh dưỡng cho trẻ; 788 phụ nữ mang thai được tư vấn dinh dưỡng và tầm soát các loại bệnh tật bẩm sinh phổ biến; 256 phụ nữ được hỗ trợ sinh con đúng chính sách dân số,…
(Báo cáo tổng kết thực hiện Quyết định số 39/QĐ-TTg của Bộ Dân tộc và Tôn giáo)
Giai đoạn 2021 - 2025, trong 16 dân tộc rất ít người có 13 dân tộc được xác định có khó khăn đặc thù theo tiêu chí tại Quyết định số 39/QĐ-TTg ngày 31/12/2020. Sau 5 năm được ưu tiên đầu tư, hỗ trợ từ Dự án 9 thuộc Chương trình MTQG 1719, tỷ lệ nghèo đa chiều cao vẫn là một trong những vấn đề nổi cộm tại các cộng đồng này.
Báo cáo tổng kết thực hiện Quyết định số 39/QĐ-TTg của Bộ Dân tộc và Tôn giáo cho thấy, so với năm 2019, chỉ 4/13 dân tộc gồm La Ha, Pà Thẻn, Chứt, Rơ Măm giảm tỷ lệ hộ nghèo, nhưng mức giảm không đáng kể. Ở 9 dân tộc còn lại, tỷ lệ này đều tăng, cao nhất là dân tộc Lự tăng 12%, Cờ Lao tăng 10%.
Một yếu tố cần tính đến là chuẩn nghèo đa chiều giai đoạn 2021 - 2025 được nâng lên so với giai đoạn trước, riêng tiêu chí thu nhập khu vực nông thôn tăng từ 700 nghìn đồng lên 1,5 triệu đồng/người/tháng. Điều này cũng cho thấy, yêu cầu về mức sống đã tăng lên, trong khi khả năng cải thiện thu nhập của nhiều hộ thuộc các dân tộc rất ít người vẫn còn hạn chế.
Trong điều kiện đó, việc đưa trẻ đến lớp từ những năm đầu đời, khi chưa có chính sách hỗ trợ trực tiếp, càng trở thành bài toán khó đối với nhiều gia đình.
Đơn cử, dân tộc La Hủ có tỷ lệ nghèo đa chiều 86,6%, nghĩa là cứ 10 hộ thì gần 9 hộ thuộc diện nghèo hoặc cận nghèo. Sinh sống chủ yếu ở những địa bàn đặc biệt khó khăn của tỉnh Lai Châu, nhiều gia đình có thu nhập phụ thuộc vào nương rẫy, việc dành thêm chi phí cho chăm sóc, ăn uống, đi lại để đưa trẻ nhà trẻ đến lớp là một bài toán không dễ.
Trong khi đó, khoảng cách tiếp cận giữa nhà trẻ và mẫu giáo vẫn rất lớn trên phạm vi cả nước. Theo Bộ GD&ĐT, năm 2025, tỷ lệ huy động trẻ mẫu giáo đạt 93,6%, trong khi tỷ lệ huy động trẻ nhà trẻ chỉ đạt 34,6%, chênh gần 59 điểm phần trăm.
Khoảng cách này cho thấy, cơ hội tiếp cận giáo dục trong những năm đầu đời vẫn còn rất hạn chế. Với các dân tộc rất ít người, nơi tỷ lệ nghèo và điều kiện tiếp cận dịch vụ xã hội còn nhiều bất lợi, bài toán này càng cần được đặt ra trong thiết kế chính sách.
Lấp khoảng trống, gỡ điểm nghẽn chính sách hỗ trợ học sinh dân tộc rất ít người
Những khoảng trống trong chính sách hỗ trợ trẻ em dân tộc rất ít người, đặc biệt ở lứa tuổi nhà trẻ, đã được Bộ GD&ĐT nhận diện khi tổng kết 9 năm thi hành Nghị định số 57/2017/NĐ-CP.
Bộ cũng đã xây dựng dự thảo Nghị định mới thay thế, với nhiều quy định mới, toàn diện hơn. Dự thảo dự kiến được trình Chính phủ vào tháng 10/2026.
Trong đó, Bộ GD&ĐT đề xuất bổ sung trẻ nhà trẻ thuộc các dân tộc rất ít người vào diện được hưởng chính sách hỗ trợ học tập. Đây là sự bổ sung cần thiết, từng bước khắc phục khoảng trống ở giai đoạn đầu đời – thời điểm có ý nghĩa quan trọng đối với sự phát triển thể chất, nhận thức và hình thành nền tảng học tập.
Không chỉ bổ sung đối tượng thụ hưởng, Bộ GD&ĐT cũng đề xuất điều chỉnh chính sách ưu tiên tuyển thẳng theo Nghị định số 57/2017/NĐ-CP.
Thực tế ở một số địa phương, ưu tiên tuyển thẳng HS dân tộc rất ít người vào cấp THCS, THPT đang đặt ra những khó khăn trong công tác tuyển sinh; chất lượng đầu vào đại học của một bộ phận HS chưa đáp ứng yêu cầu, dẫn đến tình trạng SV bỏ học hoặc gặp khó khăn trong quá trình đào tạo.
Việc Bộ GD&ĐT đề xuất bổ sung trẻ nhà trẻ vào diện hỗ trợ, đồng thời rà soát chính sách tuyển thẳng theo Nghị định số 57/2017/NĐ-CP cho thấy, yêu cầu này đang được đặt ra từ cả hai đầu của hành trình học vấn. Nếu khoảng trống ở tuổi nhà trẻ là điểm bắt đầu, thì những bất cập trong tuyển thẳng lại là một “nút thắt” ở chặng đường phía sau.
Điều đó cho thấy, hoàn thiện chính sách không chỉ là mở rộng điểm bắt đầu của hành trình học tập, mà còn phải tháo gỡ những “nút thắt” ở các chặng đường tiếp theo, để chính sách thực sự chuyển hóa thành chất lượng nguồn nhân lực ở cộng đồng các dân tộc có quy mô dân số nhỏ.
Tiếp tục mở rộng diện thụ hưởng chính sách hỗ trợ học tập
Dự thảo Nghị định thay thế Nghị định số 57/2017/NĐ-CP đề xuất bổ sung chính sách hỗ trợ học tập cho học viên Giáo dục thường xuyên – Giáo dục nghề nghiệp và học viên cao học, nghiên cứu sinh thuộc các dân tộc rất ít người. Mục tiêu của việc bổ sung đối tượng thụ hưởng là nhằm thực hiện hiệu quả Nghị quyết số 52/NQ-CP của Chính phủ về đẩy mạnh phát triển nguồn nhân lực các DTTS giai đoạn 2016 - 2020, định hướng đến năm 2030.
(Nguồn: Dự thảo Tờ trình Nghị định thay thế Nghị định số 57/2017/NĐ-CP của Bộ GD&ĐT)
