Thấy có khách từ miền xuôi lên thăm, Chamaleá Âu tự tay pha trà nóng đưa ra mời. Tấm lòng người Raglai rộng mở, ông thân mật tiếp chuyện với chúng tôi trong căn nhà xây dựng khang trang ở đầu thôn Do. Đã hơn sáu mươi mùa rẫy nhưng bước đi dáng đứng của Chamaléa Âu vẫn lanh lợi. Bàn tay của ông sần sùi chắc nịch như cây lim, cây mấu. Có lẽ cuộc sống nương rẫy trên núi cao tâm hồn phóng khoáng cùng gió núi hương rừng đã tạo cho ông có sức vóc khỏe mạnh. Tôi rất mê phong cách biểu diễn đàn Chapi rất hồn nhiên của ông. Khuôn mặt sạm nắng, râu ria tua tủa, nụ cười chân thành gửi lòng theo tiếng đàn bập bùng hòa quyện cùng tiếng nước sông Do.
Nghệ nhân ưu tú Chamaléa Âu biểu diễn đàn Chapi.
Hồi nhỏ, ông được người cậu ruột là Chamaleá Lư hướng dẫn làm đàn và đánh đàn Chapi. Tiếng đàn Chapi thời thơ ấu theo bước đường ông đi bộ đội. Ngày giải phóng trở về làng, ông quyết tâm khôi phục nhạc cụ Chapi. Ông lặng lẽ tìm cây tre gai già cao vút giữa đại ngàn đưa về phơi thật khô rồi tỉ mỉ chế tác đàn Chapi.
Chỉ vào cây đàn Chapi bén hơi tay “lên nước” vàng óng, Chamaléa Âu cho biết: Kỹ thuật làm đàn tuy không khó những đòi hỏi nghệ nhân phải hết lòng đam mê và chịu khó với công việc.
Người làm đàn phải lên núi cao, tìm được cây tre già không tì vết, đường kính phải đạt khoảng 7-8 cm, mỗi lóng tre phải dài 40 cm. Cây tre để trong bóng râm mát khoảng hai tháng cho thật khô mới đưa ra làm đàn. Nghệ nhân dùng cây mác thật nhọn khoét vào cật tre bật lên thành 8 dây, mỗi dây cách nhau khoảng 2cm. Đặt chốt tre nhỏ ở hai đầu dây nâng cao hơn thân đàn. Vót mảnh tre cật rộng bằng đầu ngón tay cái khoét rảnh nối từng cặp dây lại với nhau. Ở hai đầu thân đàn dùng dây mấu bện chặt có nhiệm vụ giữ căng dây đàn. Dùng dùi lửa khoét thủng hai mắc tre tạo âm vang cho thân đàn. Sau khi cây đàn nên hình nên dáng, thì nghệ nhân phải biết cân chỉnh cho tiếng đàn Chapi có hồn có vía. Khi đánh lên, lời ăn tiếng nói của nó mới đi qua tai nghe rồi ở lại mãi với lòng người.
Đàn Chapi là một ống tre to, người nghệ nhân tách vỏ tre lên là dây, sau đó vót miếng tre thật nhẵn nhét vào giữa hai sợi dây song song, cứ như thế người ta làm từ 5 đến 8 miếng tre.
Hiện nay, Nghệ nhân ưu tú Chamaléa Âu là một trong số ít người biểu diễn thành thạo nhiều loại nhạc cụ truyền thống của đồng bào Raglai: Chapi, mã la, khèn bầu, tù và. Nhưng tiếng đàn Chapi độc đáo của ông để lại ấn tượng sâu sắc cho người thưởng thức. Bàn tay sần sùi của ông lướt khoan thai trên bốn phím đàn Chapi, người nghe tưởng chừng có tiếng tự tình của đôi lứa yêu nhau, có tiếng thác đổ mưa nguồn, có tiếng các loài chim reo vang giữa núi đồi, có lời mời chào thân mật của bản làng trong những mùa lễ ăn đầu lúa…
Âm thanh của đàn Chapi mở ra không gian tình tự cho nhiều đôi trai gái Raglai.
Nghệ nhân Chamleá Âu đã từng “xuống núi” mang theo cây đàn Chapi ra tận Thủ đô Hà Nội biểu diễn chào mừng Đại hội đại biểu các DTTS toàn quốc lần thứ Nhất, tháng 5/2010. Trong dịp mừng xuân Tân Mão năm 2011, ông được Bảo tàng Dân tộc Việt Nam mời ra Hà Nội tham gia hoạt động bảo tồn và phát huy di sản văn hóa dân gian. Tiếng đàn Chapi của đồng bào Raglai Ninh Thuận được công chúng Thủ đô nhiệt liệt đón nhận. Nghệ nhân Chamaléa Âu được tặng giấy khen của Giám đốc Bảo tàng Dân tộc Việt Nam.
Ông là nghệ nhân duy nhất ở xã Ma Nới biết chế tác và biểu diễn nhạc cụ Chapi. Khúc tre gai già vàng óng của núi rừng được ông thổi hồn tạo thành âm thanh quyến rũ làm xao động lòng người. Chapi là nhạc cụ đơn giản nhưng có sức lan tỏa mãnh liệt trong đời sống tinh thần của người Raglai Ninh Thuận. Ông Chamaleá Âu vinh dự được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân ưu tú do đã có cống hiến xuất sắc trong gìn giữ và phát huy di sản văn hóa của dân tộc, góp phần vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
“Tôi rất biết ơn nhạc sĩ Trần Tiến. Bài hát Giấc mơ Chapi của ông đã nói đúng bụng đúng dạ đồng bào Raglai Ninh Thuận. Tôi cố gắng chế tác, biểu diễn và truyền nghề làm đàn Chapi cho con cháu bản làng. Cây đàn Chapi rất gọn nhẹ nếu du khách đến thăm Ninh Thuận có nhu cầu làm quà lưu niệm, tôi cũng sẵn sàng phục vụ. Tôi mong ước được đưa tiếng đàn Chapi của đồng bào Raglai Ninh Thuận đến với các dân tộc anh em trong cả nước”, nghệ nhân ưu tú Chamaléa Âu bày tỏ ước mong.
THÁI SƠN NGỌC
