Bản anh hùng ca Nàng Han giữa đại ngàn xứ Thanh

Theo truyền thuyết dân gian, Nàng Han là người con gái Thái xinh đẹp, tài giỏi. Khi giặc đến xâm chiếm bản mường, đòi bắt Nàng Tóc Thơm (em gái của nàng), Nàng Han đã giả trai, chiêu mộ binh sĩ, đứng lên lãnh đạo dân bản chống giặc. Bà lập nhiều chiến công hiển hách, bảo vệ cuộc sống yên bình cho người dân.

Trong một trận chiến ác liệt, khi thân phận bị phát hiện, Nàng Han anh dũng hy sinh. Đồng bào Thái tin rằng, bà đã hóa thân vào núi rừng, trở thành vị thần bảo hộ, che chở cho bản mường. Từ đó, hình tượng Nàng Han được tôn vinh như biểu tượng của lòng dũng cảm, đức hy sinh và phẩm chất “đẹp người, đẹp nết, giỏi việc nước” của phụ nữ Thái.

Để tưởng nhớ công lao của bà, hằng năm vào mùng 5 Tết, đồng bào tổ chức Lễ hội Nàng Han tại hang Mường, bản Chiếng Ván, xã Vạn Xuân - nơi gắn với huyền tích bà hóa thân. Lễ hội không chỉ là hoạt động tín ngưỡng mà còn là không gian gìn giữ, trao truyền bản sắc văn hóa của cộng đồng người Thái qua nhiều thế hệ.

Từ sáng sớm, người dân các bản làng tập trung về khu vực hang Mường - nơi theo truyền thuyết là chốn Nàng Han hóa thân vào núi đá sau khi anh dũng hy sinh bảo vệ bản mường. Lễ vật được chuẩn bị chu đáo, bày biện trang trọng theo đúng nghi thức truyền thống.

Phần lễ diễn ra trong không gian linh thiêng của hang đá với các nghi thức cúng tế do các bà mo thực hiện. Tiếng chiêng, tiếng trống cùng lời mo trầm bổng tái hiện hình ảnh Nàng Han-người con gái Thái giả trai tòng quân, lập nhiều chiến công và ngã xuống trong cuộc chiến chống giặc bảo vệ bản làng.

Sau phần lễ trang nghiêm, phần hội diễn ra sôi nổi với nhiều hoạt động văn hóa, văn nghệ và trò chơi dân gian như ném còn, đẩy gậy, nhảy sạp… thu hút đông đảo thanh niên và du khách tham gia. Những bộ trang phục thổ cẩm rực rỡ sắc màu góp phần tạo nên không khí vui tươi, đậm đà bản sắc dân tộc trong ngày đầu Xuân.

Lễ hội Nàng Han là một trong những nghi lễ cổ truyền đặc sắc của cộng đồng Thái ở xã Vạn Xuân, được Nhà nước công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2024. Tuy nhiên, trước khi mang danh xưng ấy, lễ hội đã hiện hữu bền bỉ trong đời sống cộng đồng như một phần máu thịt của bản Chiếng Váng hang Mường.

Bà Cầm Thị Ọt (74 tuổi, xã Vạn Xuân) xúc động cho biết, từ thuở còn bé bà đã được nghe ông bà, cha mẹ kể đi kể lại câu chuyện về Nàng Han bên bếp lửa nhà sàn. Hình ảnh người con gái Thái giả trai tòng quân, xông pha trận mạc rồi hóa thân vào núi đá đã in sâu trong ký ức tuổi thơ bà suốt mấy chục năm qua.

Với bà Ọt và nhiều bậc cao niên trong bản, Nàng Han không chỉ là một nhân vật huyền thoại, mà còn là biểu tượng của lòng quả cảm, đức hy sinh và ý chí quật cường của phụ nữ Thái. Câu chuyện ấy được truyền từ đời này sang đời khác, trở thành bài học nhắc nhở con cháu về tinh thần yêu bản mường, sẵn sàng đứng lên bảo vệ quê hương trong mọi hoàn cảnh.

Ông Đỗ Doãn Bảy, Giám đốc Trung tâm cung ứng dịch vụ công, UBND xã Vạn Xuân cho biết, lễ hội Nàng Han được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2024.

Theo ông Bảy, lễ hội không chỉ đơn thuần là một sinh hoạt văn hóa - tín ngưỡng của đồng bào Thái mường Chiếng Ván, mà còn là dịp để cộng đồng bày tỏ lòng tri ân đối với người nữ anh hùng đã có công bảo vệ bản làng.

 Qua đó, thể hiện sâu sắc đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, “ăn quả nhớ người trồng cây” mà còn góp phần bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào Thái trên địa bàn.